Модал маанилери: жөндөм, уруксат, милдет, кеңеш, ыктымалдык, тыюу
Экзамен-фокус: модалдан кийин жөнөкөй инфинитив (V) келет (can go, must do, should study), үчүнчү жакка -s кошулбайт, суроо/терсте do/does/did колдонулбайт (айрым need/dare өзгөчө жагдайлардан тышкары).
1) ЖӨНДӨМ (ability)
Негизгилери: can / could / be able to
- Азыркы/жалпы жөндөм: I can swim.
- Өткөн жалпы жөндөм: When I was 6, I could read.
- Бир жолку жетишүү (өткөн) → managed to / was able to:
We managed to finish on time. (✗ We could finish on time — жеке окуяда ылайыксыз)
- Келечек жөндөм: I will be able to join tomorrow.
Терс/суроо: can’t / couldn’t; Can/Could you…?
2) УРУКСАТ (permission)
Негизгилери: may / can (+ терс may not)
- Расмий, сыпайы: You may leave now. / May I come in?
- Бейрасмий, күнүмдүк: Can I open the window?
- Тыюу түрүндөгү уруксаттын терси: You may not park here. (адм. белги)
Эскертүү: can’t көбүнчө «мүмкүн эмес»/«жарабайт» маанисин берет; расмий тыюуда may not табигый.
3) МИЛДЕТ / ЗАРЫЛДЫК (obligation/necessity)
Негизгилери: must / have to / need (to)
- Ички/катуу талап, эрежени кармануу: You must wear a helmet.
- Сырттан коюлган талап (мыйзам, компания саясаты): We have to start at 9.
- Милдет эмес (зарыл эмес): You don’t have to come early.
- Зарыл эмес (кыска модалча терс): You needn’t worry.
(адатта нейтралдуу форма: don’t need to)
Чактар: have/has to, had to, will have to — эркин. must көбүнчө ушул учур/жакын келечекке.
Маанилүү айырма:
- mustn’t = катуу тыюу («болбойт»)
- don’t have to = милдет эмес («кааласаң — жок кылба»)
4) КЕҢЕШ / КҮТҮҮ (advice/expectation)
Негизгилери: should / ought to
- Кеңеш/сунуш: You should/ought to see a doctor.
- Күтүлгөн окуя: The bus should arrive soon.
Өткөнгө баа (өкүнүү/сын):
- You should/ought to have called me. (керек эле, бирок кылынган жок)
Терс: shouldn’t / ought not to
5) ЫКТЫМАЛДЫК / БОЖОМОЛ (probability/possibility)
Негизгилери: may / might / could / must (+ Modal Perfect)
-
Азыркы/келечек божомол:
It may rain. (ортодон орто-төмөн)
It might rain. (төмөнүрөөк/этият)
It could rain. (умумий мүмкүн)
She must be at home. (жогорку тыянак ≈ 90%)
-
Өткөн боюнча тыянак (Modal Perfect = modal + have + V3):
He must have left. (күчтүү тыянак: «кетиптир»)
He may/might/could have left. (балким кеткен)
Шкала (шамалдан күчтүүсүнө): might < could ≈ may < should (күтүү) < must.
6) ТЫЮУ (prohibition)
Негизги формалар: mustn’t, (расмий белги) may not
- You mustn’t use your phone here. (катуу тыюу)
- Visitors may not enter this area. (ресми эскертүү)
Эскертүү: mustn’t ≠ don’t have to. Биринчиси — «болбойт», экинчиси — «кааласаң — кылба, милдет эмес».
7) Кошумча: need / dare (өзгөчө жүрүм)
- need (модалча): You needn’t pay now. / Need I say more?
need (кадимки): You don’t need to pay now.
- dare (модалча): He darEN’t say a word. / Dare he speak?
dare (кадимки): He didn’t dare to speak.
8) Типтүү каталар → туурасы
- ✗ You don’t have to use phones here (тыюу эмес!) → ✔ You mustn’t use phones here.
- ✗ We must work by the company rules (сырттан талапты баса белгилөө жакшыраак) → ✔ We have to follow company rules.
- ✗ I could finish on time yesterday (бир жолку ийгилик) → ✔ I managed to / was able to finish.
- ✗ He may not be late (бул уруксат терси сыяктанып кетет) → ✔ He might not be on time (ыктымал терси) же He isn’t allowed to be late (уруксат терси).
9) Ыкчам үлгү-калыптар
- Жөндөм: can/could + V; will be able to + V
- Уруксат: may/can + V; терс: may not / can’t
- Милдет: must + V / have to + V; терс: mustn’t / don’t have to
- Кеңеш: should/ought to + V; терс: shouldn’t / ought not to
- Ыктымал: may/might/could/must + V; өткөн: modal + have + V3
- Need/Dare: needn’t + V / don’t need to + V; darEN’t + V / don’t dare to + V
10) Мисалдар топтому (экзамен стили)
- Жөндөм: She can solve this problem.
- Уруксат (расмий): Students may use the library after 6 pm.
- Милдет: Employees have to wear ID badges.
- Кеңеш: You should back up your files regularly.
- Ыктымал: They might arrive late due to traffic.
- Тыюу: You mustn’t disclose your password.
