Азот жана анын кошулмалары

---

🌿 Азот жана анын кошулмалары

---

✅ Бул темадан сен үйрөнөсүң:

• Азоттун жалпы касиеттери
• Азотту алуу жана табияттагы мааниси
• Азоттогу кычкылдануу даражалары
• Азоттун негизги кошулмалары: аммиак (NH₃), азот оксиддери (NO, NO₂), азот кислотасы (HNO₃)
• Реакциялар жана ЖРТ формасындагы суроолор

---

I. 🧬 Азот жөнүндө жалпы маалымат

| Касиет | Маани | | ----------------------- | --------------------------------- | | Хим. белгиси | N | | Атом номери | 7 | | Группа / Период | 5A (15-топ), 2-период | | Молекуласы | N₂ — туруктуу эки атомдуу газ ✅ | | Электрон конфигурациясы | 1s² 2s² 2p³ | | Валенттүүлүгү | −3, +1, +2, +3, +4, +5 (түрдүү) ✅ |

---

II. 🌬 Табияттагы мааниси жана алуу жолдору

📌 Азот атмосферанын 78%ын түзөт.

---

🧪 Лабораторияда алуу:

• Нитрит тузу менен аммоний тузунун аралашмасы:

$$NH₄NO₂ → N₂ ↑ + 2H₂O$$

---

🏭 Өнөр жайда алуу:

• Абанын фракциялык суюлтуу жолу менен бөлүп алуу

---

III. ⚡ Азоттун кычкылдануу даражалары

| Даражасы | Кошулма | Мисалы | | -------- | --------------- | ------ | | −3 | Аммиак | NH₃ | | 0 | Азот газы | N₂ | | +1 | Азот(І) оксиди | N₂O | | +2 | Азот(ІІ) оксиди | NO | | +4 | Азот(IV) оксиди | NO₂ | | +5 | Азот кислотасы | HNO₃ |

📌 N – өтө көп валенттүүлүккө ээ элемент!

---

IV. 🔬 Азоттун негизги кошулмалары

---

1️⃣ Аммиак (NH₃)

| Белгиси | Мүнөздөмөсү | | ------------ | ---------------------------------------------- | | NH₃ | Газ, жыты курч, уулуу | | Валенттүүлүк | −3 | | Түзүлүшү | Үч коваленттик байланыш + жалгыз электрон жупу | | Сууда эригич | Сууда NH₄OH түзөт |

---

Алынуусу:

$$N₂ + 3H₂ \leftrightarrow 2NH₃ + Q \quad \text{(Haber процесси)} ✅$$

📌 Температура, басым, катализатор талап кылынат

---

Касиети:

• Кычкылдар менен туз түзөт:

$$NH₃ + HCl → NH₄Cl$$

• Муздак сууну жакшы эритет:

$$NH₃ + H₂O ⇌ NH₄⁺ + OH⁻$$

→ Алсыз негиз (аммоний гидроксиди)

---

2️⃣ Азот оксиддери (NO, NO₂, N₂O)

---

➤ Азот(ІІ) оксиди – NO

• Түссүз газ, абада жай реакция менен NO₂ түзөт

$$2NO + O₂ → 2NO₂$$

---

➤ Азот(IV) оксиди – NO₂

• Күрөң түстөгү уулуу газ
• Сууда эрийт:

$$2NO₂ + H₂O → HNO₃ + HNO₂$$

→ Эки кислота: азот жана азоттуу кислоталар пайда болот

---

3️⃣ Азот кислотасы (HNO₃)

| Белгиси | Мүнөздөмөсү | | -------------------- | ----------------------------- | | HNO₃ | Күчтүү кислота ✅ | | Кычкылдануу даражасы | +5 | | Сууда эригич | Оңой эригич | | Реакцияга жөндөмдүү | Металлдарды эритет, туз берет |

---

Касиети:

• Металлдар менен реакция:

$$Cu + 4HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂ + 2H₂O$$

→ Күчтүү тотуктуруучу; суутек эмес, газ бөлүнөт!

• Щелоч менен нейтралдашуу:

$$HNO₃ + NaOH → NaNO₃ + H₂O$$

---

V. 🌱 Азот айланышы (табиғаттагы мааниси)

• Бактериялар азотту фиксациялайт
• Аммиак жана нитраттар өсүмдүктүн негизги азыгы
• Азот кислотасы жана туздар тыңайткыч катары колдонулат

---

VI. 🎯 ЖРТ формасындагы мисалдуу суроолор

---

1. Азот кайсы топто жайгашкан? А) 5A ✅ Б) 6A В) 7A Г) 4A

---

2. Азот кислотасы кандай касиетке ээ? А) Алсыз кислота Б) Негиз В) Күчтүү кислота ✅ Г) Амфотер

---

3. Кайсы реакцияда аммиак алынат? А) H₂ + Cl₂ Б) N₂ + 3H₂ → 2NH₃ ✅ В) NO + O₂ Г) Cu + H₂SO₄

---

4. NO₂ газын сууга аралаштырганда эмне пайда болот? А) HCl Б) HNO₂ + HNO₃ ✅ В) NH₃ Г) H₂SO₄

---

5. Аммиактын суудагы эритмеси эмне деп аталат? А) Азот кислотасы Б) Аммоний гидроксид ✅ В) Азот суутеги Г) Туз кислотасы

---

📝 Кыскача жыйынтык:

• Азот – көп валенттүү, активдүү металл эмес
• Негизги кошулмалары: NH₃, NO, NO₂, HNO₃
• Азот кислотасы – күчтүү, окислентүү касиетке ээ
• ЖРТда реакциялардын логикасы, түзүмү, туздар менен байланышы суралат

---