Металлдар

---

🧲 Металлдар

---

🅰️ Негизги топ алдындагылар:

1. 🧪 Жегич металлдар (щелочные металлы) — I топ

| Элементтер | Li, Na, K, Rb, Cs (Fr – радиоактив) | | Валенттүүлүк | 1 | Электрондук түзүлүш | ns¹ (бир валенттик электрон) | Физикалык касиет | Жумшак, күмүш түстүү, электропроводдуу | Хим. касиет | Өтө активдүү ✅

---

⚡ Реакциялар:

• Суу менен реакция:

$$2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂ ↑$$

→ Жогорку активдүүлүк, щелочь (негиз) жана суутек бөлүнөт

• Галогендер менен:

$$2K + Cl₂ → 2KCl$$

---

🧠 ЖРТда суралат:

• Жегичтер түз байланыш түзөт, сууда оңой эрип электролитке айланат
• Реакция теңдемелерин теңдеш керек!

---

2. ⚗️ Жер жегич металлдар — II топ

| Элементтер | Be, Mg, Ca, Sr, Ba | Валенттүүлүк | 2 | Электрондук түзүлүш | ns² | Активдүүлүк | Жогорку (Ca, Ba – абдан активдүү) ✅

---

⚡ Реакциялар:

• Суу менен реакция:

$$Ca + 2H₂O → Ca(OH)₂ + H₂ ↑$$

→ Сууну жай реакция менен ажыратат

• Кычкыл менен:

$$Mg + 2HCl → MgCl₂ + H₂ ↑$$

---

🧠 Эскертүү:

• Be — анча активдүү эмес
• Ca(OH)₂ — ак чопо, туз түзөт: CaCO₃, CaSO₄

---

3. ⚙️ Алюминий – Al (III топ)

| Валенттүүлүк | 3 ✅ | Касиети | Жеңил, бышык, жакшы өткөргүч | Классификация | Амфотер металл ✅

---

⚡ Реакциялар:

• Кычкыл менен:

$$2Al + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂ ↑$$

• Негиз менен (амфотер касиет):

$$2Al + 2NaOH + 6H₂O → 2Na[Al(OH)₄] + 3H₂ ↑$$

→ Амфотер – кислотада да, негизде да эрип реакция кылат

---

📌 Колдонуу:

• Жөнөкөй туздарды алуу
• Электроника, курулуш
• Катализатор катары

---

🅱️ Жардамчы топ алдындагылар:

1. ⚙️ Темир – Fe (VIII топ, d-блок)

| Валенттүүлүк | +2, +3 ✅ | Өзгөчөлүгү | Магниттелет, катуу | Курулушта жана биологияда маанилүү элемент

---

⚡ Реакциялар:

• Кычкыл менен:

$$Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂ ↑$$ $$2Fe + 3Cl₂ → 2FeCl₃$$

• Туздар менен алмашуу:

$$Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu$$

---

📌 Түзгөн туздары:

• FeCl₂ (жашыл)
• FeCl₃ (сары-күрөң)

---

2. ⚙️ Цинк – Zn

| Валенттүүлүк | +2 | Касиети | Амфотер ✅ | Колдонулушу | Гальванизация, батарейкаларда

---

⚡ Реакциялар:

• Кычкыл менен:

$$Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂ ↑$$

• Негиз менен:

$$Zn + 2NaOH + 2H₂O → Na₂[Zn(OH)₄] + H₂ ↑$$

→ Амфотер касиет!

---

3. ⚙️ Марганец – Mn

| Валенттүүлүк | +2, +4, +7 ✅ | Касиети | Ар түрдүү оксиддер түзөт | Өзгөчөлүгү | Түсү ар башка болгон кошулмалар

---

📌 Маанилүү кошулма:

• KMnO₄ – калий перманганаты → Күчтүү тотуктурмачы, дезинфекция үчүн колдонулат

---

📊 Жыйынтык таблица:

| Металл | Валенттүүлүк | Реакцияга жөндөмдүүлүк | Амфотерби? | Колдонмо | | ------ | ------------ | ---------------------- | ---------- | ------------------------------------ | | Na, K | +1 | Өтө активдүү ✅ | Жок | Батарейка, химиялык реакция | | Ca, Mg | +2 | Активдүү | Жок | Цемент, тиш пастасы | | Al | +3 | Орточо | ✅ Ооба | Курулуш, катализатор | | Fe | +2, +3 | Орточо | Жок | Арматура, кандын курамы (гемоглобин) | | Zn | +2 | Орточо | ✅ Ооба | Гальванизация | | Mn | Ар түрдүү | Орточо | Жок | KMnO₄ – антисептик |

---

🎯 ЖРТ формасындагы мисалдуу суроолор

---

1. Кайсы металл амфотер болуп эсептелет? А) Ca Б) Fe В) Zn ✅ Г) K

---

2. Al кайсы зат менен да реакция кылат? А) Тек кислоталар Б) Тек негиздер В) Кислота жана негиз ✅ Г) Жана гана туздар

---

3. 2Na + 2H₂O → ? А) NaCl + H₂ Б) NaOH + H₂ ✅ В) Na₂O + H₂O Г) Na₂CO₃ + H₂

---

4. Zn + HCl → ? А) ZnCl₂ + H₂ ✅ Б) ZnCl₃ В) ZnO Г) ZnH₂

---

5. KMnO₄ кандай касиетке ээ? А) Кычкыл Б) Негиз В) Тотуктурмачы ✅ Г) Металлдык катализатор

---

📝 Кыскача жыйынтык:

• Жегичтер жана жер жегичтер — активдүү, сууну ажыратат
• Алюминий жана цинк — амфотер касиетке ээ
• Темир жана марганец — ар түрдүү валенттүүлүккө ээ, катализаторлор, туз түзөт
• ЖРТда реакциялардын теңдемесин билүү жана логикалык багыт менен анализ кылуу маанилүү

---