Көмүртек жана анын кошулмалары.

---

🧱 Көмүртек жана анын кошулмалары

---

✅ Бул темадан сен үйрөнөсүң:

• Көмүртек элементине жалпы түшүнүк
• Анын аллотропиясы (графит, алмаз, фуллерен)
• Негизги оксиддери жана кислоталары
• Көмүртектин кычкылдануу даражалары
• Органикалык эмес кошулмалары (CO, CO₂, H₂CO₃, туздар)
• ЖРТ формасындагы логикалык суроолор

---

I. 🧬 Көмүртек жөнүндө жалпы маалымат

| Касиет | Маани | | ----------------------- | -------------------------------------------- | | Хим. белгиси | C | | Атом номери | 6 | | Топ / Период | 4A (14-топ), 2-период | | Электрон конфигурациясы | 1s² 2s² 2p² | | Валенттүүлүк | IV ✅ | | Табияттагы абалы | Органикалык жана органикалык эмес заттарда ✅ |

---

II. 🌐 Аллотропиясы (түрлөрү)

| ТҮРҮ | Мүнөздөмөсү | | ------------ | -------------------------------- | | Графит | Электр өткөрөт, жумшак, кара түс | | Алмаз | Эң катуу зат, тунук | | Фуллерен | C₆₀ молекуласы, шары сымал |

---

III. ⚗️ Көмүртөктүн негизги кошулмалары

---

1️⃣ Көмүртек (II) оксиди – CO

• Түссүз, жыты жок, УУЛУУ газ
• Абанын жетишсиз шартында пайда болот

$$C + O₂ → CO₂ \quad (жетиштүү абада)$$ $$2C + O₂ → 2CO \quad (абанын жетишсиздигинде)$$

---

Касиети:

• Күчтүү түзөтүүчү агент (калыбына келтирүүчү):

$$Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂$$

→ Металл өндүрүүдө колдонулат (металлургия)

---

2️⃣ Көмүртек (IV) оксиди – CO₂

• Түссүз, оор, жыты жок газ
• Жандооч организмдерден бөлүнөт
• Жануу процессинен пайда болот

$$CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O$$

---

Касиети:

• Сууда эрийт → Көмүр кычкыл кислотасын (H₂CO₃) берет:

$$CO₂ + H₂O ⇌ H₂CO₃$$

• Щелоч менен реакция кылат:

$$CO₂ + 2NaOH → Na₂CO₃ + H₂O$$

→ Карбонат тузу пайда болот

---

3️⃣ Көмүр кычкыл кислотасы – H₂CO₃

• Алсыз кислота
• Жеңил ажырайт:

$$H₂CO₃ ⇌ CO₂ ↑ + H₂O$$

→ Газ суусундуктарда кездешет

---

4️⃣ Карбонат туздары

| Туз | Формуласы | Колдонулушу | | -------------------- | --------- | ------------------------- | | Натрий карбонаты | Na₂CO₃ | Сода, тазалоочу каражат ✅ | | Кальций карбонаты | CaCO₃ | Ак таш, бор, мрамор ✅ | | Натрий гидрокарбонат | NaHCO₃ | Аш содасы ✅ |

---

IV. 🔁 Көмүртөктүн кычкылдануу даражалары

| Кошулма | Формула | Кычкылдануу даражасы (C) | | ----------------- | ------- | ------------------------ | | Метан | CH₄ | −4 | | Көмүртек | C | 0 | | Көмүртек оксиди | CO | +2 | | Көмүртек диоксиди | CO₂ | +4 |

---

V. 🌿 Табияттагы мааниси

• Фотосинтез процессинде CO₂ сиңип, O₂ бөлүнөт:

$$6CO₂ + 6H₂O \xrightarrow{жарык} C₆H₁₂O₆ + 6O₂$$

• Жандоочтор дем алган учурда CO₂ бөлөт
• Көмүр кычкыл туздар — геологияда жана турмушта маанилүү

---

VI. 🔬 Реакция логикасы

| Реакция | Түшүндүрмө | | ------------------------- | ----------------------------- | | C + O₂ → CO₂ | Толук күйүү ✅ | | 2C + O₂ → 2CO | Жетишсиз аба ✅ | | CO + Fe₂O₃ → Fe + CO₂ | Калыбына келтирүү реакциясы ✅ | | CO₂ + H₂O ⇌ H₂CO₃ | Алсыз кислота пайда болот ✅ | | CO₂ + NaOH → Na₂CO₃ + H₂O | Туз менен нейтралдашуу ✅ |

---

VII. 🎯 ЖРТ формасындагы мисалдуу суроолор

---

1. Көмүртек IV оксид кандай касиетке ээ? А) Негиздик оксид Б) Кычкыл оксид ✅ В) Амфотер Г) Инерт

---

2. CO кайсы процессте пайда болот? А) Толугу менен күйүү Б) Жетишсиз кислороддо күйүү ✅ В) Сууну ысытканда Г) Азотту күйгүзүүдө

---

3. Кайсы реакцияда металл бөлүнөт? А) CO + H₂O Б) CO + O₂ В) CO + Fe₂O₃ → Fe + CO₂ ✅ Г) CO + NaCl

---

4. Na₂CO₃ – кандай туз? А) Сульфат Б) Карбонат ✅ В) Нитрат Г) Хлорид

---

5. H₂CO₃ – кандай кислота? А) Күчтүү Б) Алсыз ✅ В) Жок Г) Негиз

---

📝 Кыскача жыйынтык:

• Көмүртек – IV валенттүү, 4A тобундагы элемент
• Аллотропия: графит, алмаз, фуллерен
• Негизги кошулмалары: CO, CO₂, H₂CO₃, карбонат туздары
• CO — уулуу, калыбына келтирүүчү агент
• CO₂ — кычкыл оксид, газ суусундуктарда колдонулат
• ЖРТда реакция анализи, валенттүүлүк, туздардын түзүлүшү боюнча суроолор чыгат

---