Химиядагы стехиометрикалык мыйзамдар. Заттын саны

---

⚖️ Химиядагы стехиометрикалык мыйзамдар жана заттын саны

---

✅ Бул темадан сен үйрөнөсүң:

• Химиядагы негизги мыйзамдарды
• Заттын саны жана моль түшүнүгү
• Формулалар менен иштөө
• ЖРТда чыга турган суроо түрлөрүн

---

📜 I. Стехиометрикалык мыйзамдар

Стехиометрия — бул заттардын катышуусунун сандарын (масса, молекула, моль) изилдеген химиялык бөлүк. Ал негизги мыйзамдарга таянат.

---

1️⃣ Массалардын сакталуу мыйзамы (Лавуазье)

Химиялык реакция жүргөндө реагенттердин жалпы массасы продуктылардын жалпы массасына тең болот.

$$m_{заттар} = m_{продуктылар}$$

📌 Мисал:

$$2H_2 + O_2 → 2H_2O$$

Реакцияга катышкан суутек (4 г) менен кычкылтек (32 г) = суу (36 г)

---

2️⃣ Туруктуу курам мыйзамы (Пруст)

Ар бир химиялык бирикменин курамындагы элементтер туруктуу катышта болот.

📌 Мисал: Суунун курамы ар дайым:

• 2 атом H : 1 атом O
• же масса менен: 2 г H : 16 г O

---

3️⃣ Көбөйүүчү сандар мыйзамы (Дальтон)

Эгер эки элемент бир нече бирикме түзсө, анда бир элементтин туруктуу массасына туура келген экинчи элементтин массалары бүтүн сандар катышында болот.

📌 Мисал:

• CO (карбон(II) оксид): 12 г C + 16 г O
• CO₂ (карбон(IV) оксид): 12 г C + 32 г O → 16 : 32 = 1 : 2

---

4️⃣ Авогадро мыйзамы (Авогадро)

Тең көлөмдөгү газдар бирдей шартта бирдей молекула санда болот, алардын сандары тең болсо — моль саны да тең болот.

---

🧮 II. Заттын саны (Моль)

📌 1 моль — бул:

• 6.022×10²³ бөлүкчө (Авогадро саны)
• Формула менен:

$$n = \frac{m}{M}$$

мында:

• n — заттын саны (моль)
• m — заттын массасы (г)
• M — молярдык масса (г/моль)

---

🧪 Авогадро саны (NA):

$$N = n \cdot N_A$$

• N — бөлүкчөлөрдүн саны (атомдор, молекулалар)
• n — моль саны
• NA = 6.022 × 10²³

---

📦 Моль, масса, молекула – байланыш:

| Формула | Эмне үчүн керек? | | -------------------- | ----------------------------------- | | $n = \frac{m}{M}$ | Массадан моль табуу | | $m = n \cdot M$ | Мольдон масса табуу | | | Мольдон молекулалардын санын табуу | | | Газдын көлөмүнөн моль (н.ш. шартта) |

📌 22.4 л = 1 моль газ (нормалдуу шартта, 0°C, 1 атм)

---

📘 Мисал эсеп:

36 г суудан канча моль суу бар?

Суунун молярдык массасы: M(H₂O) = 2×1 + 16 = 18 г/моль

$$n = \frac{36}{18} = 2\ моль$$

---

🎯 ЖРТ формасындагы суроолор

1. Суу молекуласынын курамында кандай элементтер бар? А) H жана O ✅ Б) H жана N В) C жана O Г) C жана H

---

2. 4 г суутектин моль саны канча? (M = 2 г/моль) А) 2 ✅ Б) 4 В) 8 Г) 0.5

---

3. Авогадро саны канча? А) 6.022×10²³ ✅ Б) 3.14×10²³ В) 10⁶ Г) 1.6×10⁻¹⁹

---

4. 1 моль газ нормалдуу шартта канча литр ээлейт? А) 1.0 л Б) 22.4 л ✅ В) 24.5 л Г) 0.5 л

---

📝 Кыскача жыйынтык:

• Химияда массалар сакталат, курам туруктуу.
• Заттын өлчөмү моль менен берилет.
• Авогадро саны – бөлүкчөлөрдүн өлчөмү.
• Массадан моль, молекула, атом санын эсептей билүү — ЖРТда көп колдонулат.

---