Главная / Предметы / Химия ЖРТ / Жалпы химия / Молекуланын мейкиндиктеги түзүлүшү. Атомдордун башка атомдор менен химиялык байланыш түзүүдөгү валенттүүлүк орбиталынын гибриддешүү түрлөрү. Кристаллдардын мейкиндиктеги түзүлүшү. Кристаллдык торчонун типтери.
Молекуланын мейкиндиктеги түзүлүшү — атомдор кайсы геометрия менен жайгашканын жана байланыш бурчтары кандай экенин көрсөтөт.
| Формасы | Мисал | Байланыш бурчу | | --------------------------- | ----- | -------------- | | Түз сызыктуу (linear) | CO₂ | 180° | | Үч бурчтук (planar) | BF₃ | 120° | | Пирамидалык (trig. pyramid) | NH₃ | ~107° | | Бүктөлгөн (bent) | H₂O | ~104.5° | | Тетраэдрдик (tetrahedral) | CH₄ | 109.5° |
📌 Молекуланын формасы электрон жуптарынын түрүнө жараша аныкталат (валенттик электрон жуптарын түртүү теориясы — VSEPR)
Гибриддешүү — бул валенттик орбиталардын аралашуусу аркылуу жаңы гибрид орбиталардын түзүлүшү, бул молекуланын формасын жана бурчтарын аныктайт.
| Түрү | Орбиталардын аралашуусу | Мисал | Формасы | Бурч | | ------- | ----------------------- | ------------- | ---------------- | ------ | | sp | 1s + 1p | BeCl₂ | Түз сызык | 180° | | sp² | 1s + 2p | BF₃, SO₂ | Үч бурчтук | 120° | | sp³ | 1s + 3p | CH₄, NH₃, H₂O | Тетраэдрдик ж.б. | 109.5° |
📌 Гибриддешүү молекуланын формасына түздөн-түз таасир этет.
Кристалл — иреттүү, кайталануучу атомдордун же иондордун же молекулалардын тор структурасы.
Кристаллдык тор — атомдор, иондор же молекулалар мейкиндикте кандайча жайгашканын көрсөтүүчү 3D тор системасы.
| Тип | Мисалдар | Түшүндүрмө | | ------------------- | ------------------ | ---------------------------------------- | | Иондук тор | NaCl, CaF₂ | Катион жана анион регулярдуу жайгашкан | | Атомдук тор | C (алмаз), SiO₂ | Бардык атомдор коваленттик байланышта | | Металлдык тор | Fe, Cu, Al | Атомдор плюс “электрон булуту” | | Молекулалык тор | I₂, CO₂, H₂O (мүз) | Молекулалар арасында ван-дер-ваальс күчү |
| Кристалл түрү | Байланыш түрү | Катуу абалда өткөргүчпү? | Тыгыздыгы жана катаалдыгы | | ------------- | ------------------- | ------------------------ | ------------------------- | | Иондук | Иондук | Сууда эригич болсо гана | Катуу, морт | | Атомдук | Коваленттик | Жок | Абдан катуу (мис. алмаз) | | Металлдык | Металлдык | Ооба (жакшы өткөргүч) | Жогорку тыгыздыкта | | Молекулалык | Алсыз өз ара аракет | Жок | Жумшак, эрийт |
1. CH₄ молекуласындагы гибриддешүү түрү кайсы? А) sp Б) sp² В) sp³ ✅ Г) sp³d
2. NaCl кристаллы кандай тор түзөт? А) Атомдук Б) Молекулалык В) Металлдык Г) Иондук ✅
3. Кайсы молекуланын формасы тетраэдрдик? А) H₂O Б) CO₂ В) CH₄ ✅ Г) NH₃
4. H₂O молекуласында байланышка байланыштуу бурч канча? А) 180° Б) 109.5° В) 120° Г) 104.5° ✅
