---

Чектүү көмүр суутектектер: Алкандар жана Циклоалкандар

---

✅ Бул темадан үйрөнөсүң:

• Алкандар жана циклоалкандар деген эмне
• Жалпы формуласы жана түзүлүшү
• Аты, изомериясы, касиеттери
• Химиялык реакциялары
• ЖРТдагы типтүү суроолорду анализдөө

---

I. 📘 Алкандар деген эмне?

Алкандар – көмүр суутектин чектүү түрү (single bond, бир байланыштуу). Алар көмүртек атомдору түз же бутакталган чынжыр менен биригип, ар бири суутек менен толук байланыш түзгөн заттар.

---

📌 Жалпы формула:

$$C_nH_{2n+2}$$

---

🔹 Мисалдар:

| Алкан | Формула | Мол. масса (г/моль) | | ------ | ------- | ------------------- | | Метан | CH₄ | 16 | | Этан | C₂H₆ | 30 | | Пропан | C₃H₈ | 44 | | Бутан | C₄H₁₀ | 58 | | Пентан | C₅H₁₂ | 72 |

---

⚙️ Физикалык касиеттери:

• Метан — бутан: газ
• Пентан — гептан: суюк
• 18+ көмүртек – катуу заттар (парафин)

---

II. 🔁 Алкандардын изомериясы

Изомериясы → Скелеттик (түз жана бутакталган)

🔹 Мисал:

C₄H₁₀

• Бутан (түз): CH₃–CH₂–CH₂–CH₃
• Изобутан (бутакталган): (CH₃)₃CH

---

III. ⚗️ Алкандардын химиялык касиеттери

Алкандар химиялык жактан инерттүү (анча активдүү эмес), бирок төмөнкү реакцияларга кирет:

---

1️⃣ Алмашуу реакциясы (Галогендер менен)

📌 Метан + Хлор (жарыкта):

$$CH₄ + Cl₂ \xrightarrow{hv} CH₃Cl + HCl$$

→ Метилхлорид жана туз кычкыл пайда болот.

---

2️⃣ Толугу менен күйүү реакциясы

📌 C₄H₁₀ + O₂ → CO₂ + H₂O + жылуулук

$$2C₄H₁₀ + 13O₂ → 8CO₂ + 10H₂O$$

→ Жылуулук бөлүнүп чыгат (энергетикалык отун).

---

3️⃣ Жарым-жартылай күйүү (жетишсиз кычкылтекте)

→ CO же C (киптяк) пайда болот.

---

IV. 🌀 Циклоалкандар деген эмне?

Циклоалкандар – чынжыр эмес, жабык шакек формасындагы чектүү көмүр суутектер.

---

📌 Жалпы формула:

$$C_nH_{2n}$$

→ Алкендерге окшош формула, бирок бир гана байланыштуу!

---

🔹 Мисалдар:

| Циклоалкан | Формула | Структура | | ----------- | ------- | ------------ | | Циклопропан | C₃H₆ | 3 атом шакек | | Циклобутан | C₄H₈ | 4 атом шакек | | Циклопентан | C₅H₁₀ | 5 атом шакек |

---

⚗️ Циклоалкандар да алмашуу жана күйүү реакциясына кирет:

$$C₆H₁₂ + Br₂ \rightarrow C₆H₁₁Br + HBr$$

→ Көп учурда ароматтык кошулмалардан айырмаланып, кош байланыштары жок.

---

V. 🧠 ЖРТ формасындагы мисалдуу суроолор

---

1. C₄H₁₀ – канча изомери бар? А) 1 Б) 2 ✅ В) 3 Г) 4

---

2. Алкандын жалпы формуласы кайсы? А) CₙH₂ₙ Б) CₙH₂ₙ₊₂ ✅ В) CₙH₂ₙ₋₂ Г) CₙH₂ₙO

---

3. Алкан күйгөндө эмне пайда болот? А) Суу жана көмүр кычкыл газы ✅ Б) Спирт В) Альдегид Г) Метанол

---

4. Циклопентандын формуласы кайсы? А) C₅H₁₂ Б) C₅H₁₀ ✅ В) C₅H₈ Г) C₆H₆

---

5. Алкандардын эң жөнөкөй өкүлү кайсы? А) Этан Б) Метан ✅ В) Пропан Г) Бутан

---

VI. 📝 Кыскача жыйынтык

• Алкандар – бир байланыштуу, түз же бутакталган көмүр суутектер
• Жалпы формула: CₙH₂ₙ₊₂
• Циклоалкандар – шакек формада, формуласы CₙH₂ₙ
• Алкандар инерттүү, бирок күйүү жана алмашуу реакцияларына кирет
• Изомерлер жана гомологдор логикалык таанууну талап кылат

---