---

🍬 Көмүрсуулар: Моносахариддер жана Полисахариддер

---

I. 📘 Көмүрсуулар деген эмне?

Көмүрсуулар (сахариддер) – бул органикалык бирикмелер, курамында көмүртек (C), суутек (H) жана кичкылтек (O) болот. Жалпысынан формуласы:

$$C_n(H₂O)_n$$

→ "Суу менен кошулган көмүртек" деген мааниде "көмүр-суу".

---

II. 🌱 Классификациясы:

---

1️⃣ Моносахариддер (Жөнөкөй канттар)

• Бир гана молекула
• Гидролизге түшпөйт

2️⃣ Олигосахариддер

• 2–10 моносахарид калдыгы
• Мисалы: сахароза (глюкоза + фруктоза)

3️⃣ Полисахариддер

• 10дон ашык моносахарид калдыгы
• Ири молекулалар: крахмал, целлюлоза, гликоген

---

III. 🍭 Моносахариддер

---

✅ Жалпы формула:

$$C_nH_{2n}O_n$$

---

🔹 Эң маанилүү мисалдар:

| Аты | Формула | Тобу | Касиеттери | | ------------- | ------- | ------- | --------------------- | | Глюкоза | C₆H₁₂O₆ | Альдоза | Кандын негизги булагы | | Фруктоза | C₆H₁₂O₆ | Кетоза | Жемиштерде, таттуу | | Рибоза | C₅H₁₀O₅ | Пентоза | РНК курамында | | Дезоксирибоза | C₅H₁₀O₄ | Пентоза | ДНК курамында |

---

🧪 Касиеттери:

• Сууда жакшы эрийт
• Курамында –OH жана –CHO же –CO топтор бар
• Түз жана шакек түрүндө болушу мүмкүн
• Күмүш күзгү реакциясына катышат:

$$CH=O + [Ag(NH₃)₂]⁺ → COO⁻ + Ag (күмүш күзгү)$$

---

IV. 🌾 Полисахариддер

---

✅ Жалпы формула:

$$(C₆H₁₀O₅)_n$$

→ Глюкозанын полимерлешүү продуктусу

---

🔹 Эң белгилүү мисалдар:

| Аты | Курамы | Булагы | Функциясы | | --------- | ---------------- | ---------------------- | ------------------------- | | Крахмал | α-глюкоза | Өсүмдүктөр | Энергия сактоо | | Целлюлоза | β-глюкоза | Өсүмдүк клеткасы | Клетка дубалы | | Гликоген | α-глюкоза | Жаныбар организмдер | Энергия сактоо (боор) | | Хитин | Глюкоза туундусу | Жаныбарлар, козу карын | Хитин — экзоскелет курамы |

---

⚗️ Касиеттери:

• Сууда эримейт же начар эрийт
• Гидролизге кабылып моносахариддерди берет

$$(C₆H₁₀O₅)_n + nH₂O → nC₆H₁₂O₆$$

• Катализатор: H⁺ же ферменттер

---

V. 🧠 ЖРТ логикалык суроолор

---

1. Глюкозанын жалпы формуласы кайсы? А) C₆H₁₂O₆ ✅ Б) C₆H₁₀O₅ В) C₆H₁₂O₅ Г) C₅H₁₀O₅

---

2. Кайсы көмүрсуу полисахаридге кирет? А) Глюкоза Б) Фруктоза В) Целлюлоза ✅ Г) Рибоза

---

3. Глюкозанын кандай реакциясы “күмүш күзгү” берет? А) Сууда эритүү Б) Кычкылдануу ✅ В) Гидролиз Г) Жылуулук менен айлануу

---

4. Рибоза жана дезоксирибоза кайда жолугат? А) Майларда Б) Протеиндерде В) Нуклеин кислоталарда ✅ Г) Альдегиддерде

---

5. Целлюлоза менен крахмалдын айырмасы эмнеде? А) Мономер Б) Байланыш түрү ✅ В) Функциясы Г) Бардыгы туура

---

VI. 🧾 Салыштыруу таблицасы

| Түрү | Формула | Сууда эрүү | Функциясы | Курамы | | --------- | ------------ | ----------- | ------------------- | --------- | | Глюкоза | C₆H₁₂O₆ | Эрийт | Энергия | Альдоза | | Фруктоза | C₆H₁₂O₆ | Эрийт | Татымал зат | Кетоза | | Целлюлоза | (C₆H₁₀O₅)_n | Эрибейт | Өсүмдүк дубалы | β-глюкоза | | Крахмал | (C₆H₁₀O₅)_n | Начар эрийт | Энергия сактоо | α-глюкоза | | Гликоген | (C₆H₁₀O₅)_n | Эрийт | Энергия (жаныбарда) | α-глюкоза |

---

VII. 📝 Жыйынтык:

• Моносахариддер – жөнөкөй, тез сиңүүчү энергия булагы
• Полисахариддер – резервдик (крахмал, гликоген) же түзүлүштүк (целлюлоза) роль ойнойт
• Бардыгы глюкозага негизделген, формула, байланыш, реакция аркылуу айырмаланат
• Гидролиз – полисахарид → моносахарид

---