---

Органикалык реакциялардын типтери

---

✅ Бул темадан үйрөнөсүң:

• Органикалык реакциялар кандайча жүрөт
• Реакциялардын негизги түрлөрү жана механизмдери
• Ар бир реакциянын мисалы, формуласы, ЖРТ логикасы
• Заттар кандай шартта өзгөрөт – функционалдык топтордун алмашуусу

---

I. 📚 Органикалык реакция деген эмне?

Органикалык реакция — бул органикалык бирикмелердин катышуусунда жүргөн, жаңы заттар түзүлүүчү химиялык процесстер.

---

🔑 Реакциянын негизги максаты:

Заттын структурасын өзгөртүү, жаңы функционалдык топ түзүү же эскисин алмаштыруу.

---

II. 🧩 Негизги реакция типтери:

| № | Типи | Түшүндүрмө | | - | ----------------------------- | ---------------------------------------------------- | | 1 | Кошулуу (Присоединение) | Заттар биригип бир жаңы зат пайда болот | | 2 | Ажыроо (Эллиминация) | Бир заттан бир нече зат ажырап чыгат | | 3 | Алмашуу (Замещение) | Бир атом же топ экинчиси менен алмашат | | 4 | Изомеризация | Молекуланын түзүлүшү өзгөрөт, курамы ошол эле бойдон | | 5 | Полимерлешүү | Көп молекулалар биригип чоң молекула (полимер) түзөт | | 6 | Оксидденүү-калыбына келүү | Электрон берүү/алуу менен жүргөн реакциялар |

---

III. 🔍 1. Кошулуу реакциясы (Присоединение)

Чектүү эмес көмүр суутектерге мүнөздүү (алкендер, алкиндер)

📌 Жалпы формула:

$$A + B → AB$$

🔹 Мисал:

$$CH₂=CH₂ + H₂ → CH₃–CH₃$$

→ Этенге суутек кошулуп этан түзүлөт.

📌 Бул реакцияда кош байланыш бузулат, ордуна жаңы байланыш түзүлөт.

---

IV. 🔍 2. Ажыроо реакциясы (Эллиминация)

Жаңы кош байланыш пайда болот, суунун, суутектин ажырашы менен.

📌 Жалпы формула:

$$AB → A + B$$

🔹 Мисал:

$$CH₃–CH₂–OH \xrightarrow{H₂SO₄, t} CH₂=CH₂ + H₂O$$

→ Спирттен суу ажырап чыгып алкен пайда болот (этен).

---

V. 🔍 3. Алмашуу реакциясы (Замещение)

Жөнөкөй бирикмелерге (алкандар, ароматтык кошулмалар) мүнөздүү.

📌 Жалпы формула:

$$AB + C → AC + B$$

🔹 Мисал:

$$CH₄ + Cl₂ \xrightarrow{hv} CH₃Cl + HCl$$

→ Метан менен хлор реакцияга кирип метилхлорид пайда болот.

---

VI. 🔍 4. Изомеризация реакциясы

→ Заттын курамы өзгөрбөйт, бирок түзүлүшү же жайгашуусу өзгөрөт.

🔹 Мисал:

$$CH₃–CH₂–CH₂–CH₃ → (CH₃)₂CH–CH₃$$

→ Бутан → Изобутан

---

VII. 🔍 5. Полимерлешүү реакциясы

→ Кичинекей молекулалар (мономерлер) узун чынжырлуу молекулага (полимерге) айланат.

🔹 Мисал:

$$nCH₂=CH₂ → –(CH₂–CH₂)–ₙ$$

→ Этенден полиэтилен (пластмасса) пайда болот.

---

VIII. 🔍 6. Оксидденүү-калыбына келүү реакциясы

→ Электрон берүү (оксидденүү) же алуу (калыбына келүү)

🔹 Мисал:

$$CH₃–CH₂OH \xrightarrow{[O]} CH₃–COOH$$

→ Спирт → Кислота (этанол → этан кислотасы)

---

IX. 🎯 ЖРТ формасындагы мисалдуу суроолор

---

1. Кошулуу реакциясынын мисалы кайсы? А) CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl Б) CH₃–CH=CH₂ + HBr → CH₃–CHBr–CH₃ ✅ В) CH₃–CH₂–OH → CH₂=CH₂ + H₂O Г) CH₂=CH₂ → –(CH₂–CH₂)–ₙ

---

2. Кайсы реакцияда суу бөлүнүп чыгат? А) Кошулуу Б) Ажыроо ✅ В) Полимерлешүү Г) Изомеризация

---

3. Метан менен хлор реакциясы – кайсы тип? А) Алмашуу ✅ Б) Кошулуу В) Полимерлешүү Г) Изомеризация

---

4. CH₃–CH₂OH → CH₃COOH – бул кандай реакция? А) Полимерлешүү Б) Калыбына келүү В) Оксидденүү ✅ Г) Изомеризация

---

5. CH₃CH=CH₂ + H₂ → CH₃CH₂CH₃ – кандай реакция? А) Ажыроо Б) Кошулуу ✅ В) Замещение Г) Изомерия

---

📝 Кыскача жыйынтык

• Органикалык реакциялар 6 негизги типке бөлүнөт: кошулуу, ажыроо, алмашуу, изомерия, полимерлешүү, оксидденүү-калыбына келүү.
• Реакциянын түрү заттын түзүмүнө жана классына жараша аныкталат.
• ЖРТда реакция теңдемелерин таануу жана классификациялоо — негизги талап.

---