---

🔬 Карбонилдик бирикмелер: Альдегиддер, Карбон кислоталары, Татаал эфирлер

---

🧩 I. Карбонил тобу деген эмне?

Карбонил тобу (C=O) – көмүртек менен кычкылтек атомунун кош байланышынан турган функционалдык топ.

Бул топ бирикменин химиялык касиетин аныктайт.

---

🧪 II. Альдегиддер (R–CHO)

---

📌 Жалпы формула:

$$R–CHO$$

→ Көмүртек карбонил тобу менен 1 суутекке жана 1 радикалга туташкан.

---

🔹 Мисалдар:

| Аты | Формула | Структура | | ------------ | -------- | ------------- | | Формальдегид | H–CHO | H–C=O–H | | Ацетальдегид | CH₃–CHO | CH₃–C=O–H | | Пропаналь | C₂H₅–CHO | CH₃–CH₂–C=O–H |

---

⚗️ Касиеттери:

1. Оксидденүү:

$$CH₃–CHO + [O] → CH₃–COOH$$

→ Альдегид → Кислота

2. Калыбына келүү:

$$CH₃–CHO + H₂ → CH₃–CH₂OH$$

→ Альдегид → Спирт

3. Судан реакциясы (формальдегид): Антисептик катары колдонулат.

---

🌿 III. Карбон кислоталары (R–COOH)

---

📌 Жалпы формула:

$$R–COOH$$

→ Карбонил тобу + гидроксил (–OH) → карбоксил тобу

---

🔹 Мисалдар:

| Аты | Формула | Топтук аты | | ----------------- | -------- | ----------- | | Формик кислотасы | HCOOH | Муравьиная | | Ацетат кислотасы | CH₃COOH | Уксусная | | Пропион кислотасы | C₂H₅COOH | Пропионовая |

---

⚗️ Касиеттери:

1. Кислоталуу касиет:

$$R–COOH + NaOH → R–COONa + H₂O$$

2. Металл менен реакция:

$$CH₃COOH + Zn → (CH₃COO)₂Zn + H₂$$

3. Эфир түзүү:

$$R–COOH + R'–OH \xrightarrow{H⁺} R–COOR' + H₂O$$

---

💧 IV. Татаал эфирлер (R–COOR')

---

📌 Жалпы формула:

$$R–COOR'$$

→ Кислота + Спирт → Эстер

---

🔹 Мисалдар:

| Эстер | Формула | Аты | | ------------ | ---------- | ---------------- | | Метилформиат | HCOOCH₃ | Формик + Метанол | | Этил ацетат | CH₃COOC₂H₅ | Уксус + Этанол |

---

⚗️ Касиеттери:

1. Гидролиз:

$$R–COOR' + H₂O \xrightarrow{H⁺} R–COOH + R'–OH$$

2. Жыты бар заттар: → Гүл жыты, мөмө жыты, татымал кошулмалар

---

🧠 V. ЖРТ логикасы жана типтүү суроолор

---

1. Альдегид кандай топту камтыйт? А) –OH Б) –COOH В) –CHO ✅ Г) –COOR

---

2. Ацетальдегиддин оксидденүүсү эмнени берет? А) Спирт Б) Кислота ✅ В) Алькен Г) Эстер

---

3. Эстер түзүү үчүн эмне керек? А) Альдегид + спирт Б) Кислота + спирт ✅ В) Спирт + амин Г) Алькен + суутек

---

4. CH₃COOH кайсы бирикме? А) Альдегид Б) Кислота ✅ В) Спирт Г) Эстер

---

5. Этил ацетат деген эмне? А) Спирт Б) Кислота В) Альдегид Г) Эстер ✅

---

🔍 VI. Кыскача салыштыруу таблицасы

| Бирикме | Формула | Мүнөзү | Реакциялары | | ---------------- | ------- | ---------------------------- | --------------- | | Альдегид | R–CHO | Калыбына келет же оксидденет | Спирт ↔ Кислота | | Карбон кислотасы | R–COOH | Кислота, активдүү | Туз, эфир түзөт | | Эстер | R–COOR' | Жыты бар, туруктуу | Гидролизденет |

---

✍️ Жыйынтык:

• Карбонилдик бирикмелер – реакцияга активдүү, органикалык химиянын өзөгүн түзөт.
• Альдегиддер – орто реакциялык класстар.
• Карбон кислоталар – кислоталык касиетте.
• Эстерлер – жыты жагымдуу, эфирлер синтези үчүн маанилүү.

---