---

Чектүү эмес көмүр суутектер: Алкендер жана Алкиндер

---

✅ Бул темадан үйрөнөсүң:

• Алкен жана алкин деген эмне
• Жалпы формуласы, түзүлүшү
• Реакциялары жана касиеттери
• Изомерия түрлөрү
• ЖРТ логикасына ылайыктуу мисалдар

---

I. 📘 Чектүү эмес көмүр суутектер деген эмне?

Чектүү эмес көмүр суутектер – молекуласында кош же үч байланыштуу көмүртек атомдору бар органикалык бирикмелер.

👉 Эки негизги түрү:

1. Алкендер – кош байланыш бар
2. Алкиндер – үч байланыш бар

---

II. 🧪 Алкендер

---

📌 Жалпы формула:

$$C_nH_{2n}$$

Алкендер – көмүртек атомдору ортосунда 1 кош байланыш бар бирикмелер.

---

🔹 Мисалдар:

| Алкен | Формула | Байланыш | | ------ | ------- | ------------------------------ | | Этен | C₂H₄ | CH₂=CH₂ | | Пропен | C₃H₆ | CH₂=CH–CH₃ | | Бутен | C₄H₈ | CH₂=CH–CH₂–CH₃ (же изомерлери) |

---

🧬 Изомерия:

• Структуралык изомерия (кош байланыштын орду)
• Цис-транс (геометриялык) изомерия – кош байланыш аймагында топтордун жайгашуусу ар башка

Мисал:

• Цис-бутен
• Транс-бутен

---

⚗️ Химиялык касиеттери:

Алкендер активдүү заттар, кош байланыш реакцияларга катышат

---

✅ 1. Кошулуу реакциялары (присоединение)

$$CH₂=CH₂ + Br₂ → CH₂Br–CH₂Br$$

→ Бром менен кошулганда түссүздөнөт, лабораторияда аныктоо үчүн колдонулат.

---

✅ 2. Суу кошулуу (гидратация):

$$CH₂=CH₂ + H₂O \xrightarrow{H⁺} CH₃–CH₂OH$$

→ Алкен → Спирт

---

✅ 3. Күйүү реакциясы:

$$C₂H₄ + 3O₂ → 2CO₂ + 2H₂O$$

---

III. 🔥 Алкиндер

---

📌 Жалпы формула:

$$C_nH_{2n-2}$$

Алкиндер – молекуласында бир үч байланыш бар заттар.

---

🔹 Мисалдар:

| Алкин | Формула | Байланыш | | --------------- | ------- | -------- | | Этин (ацетилен) | C₂H₂ | CH≡CH | | Пропин | C₃H₄ | CH≡C–CH₃ |

---

🧬 Изомерия:

• Байланыштын жайгашуусуна жараша
• Циклопропен – жабык цикл формасында болушу мүмкүн

---

⚗️ Химиялык касиеттери:

Алкиндер дагы алкендер сыяктуу кошулуу реакцияларына кирет, бирок активдүүлүгү жогору.

---

✅ 1. Галоген кошулуу:

$$CH≡CH + Br₂ → CHBr=CHBr → CHBr₂–CHBr₂$$

→ Этап-этабы менен кошулат: 1-этапта кош байланыш, 2-этапта туташ байланыш

---

✅ 2. Гидратация (суу кошуу):

$$CH≡CH + H₂O \xrightarrow{Hg²⁺, H⁺} CH₃–CHO$$

→ Алкин → Альдегид (ацетилен → ацетальдегид)

---

✅ 3. Күйүү реакциясы:

$$2C₂H₂ + 5O₂ → 4CO₂ + 2H₂O$$

→ Жогорку температурада өтөт (газ кесүүдө колдонулат)

---

IV. 🧠 ЖРТ мисалдары жана логикасы

---

1. Алкендердин жалпы формуласы кайсы? А) CₙH₂ₙ₊₂ Б) CₙH₂ₙ ✅ В) CₙH₂ₙ₋₂ Г) CₙH₂ₙO

---

2. Этен + Br₂ реакциясынын жыйынтыгы:

А) Түсү калат Б) Түссүздөнөт ✅ В) Суу пайда болот Г) Альдегид түзүлөт

---

3. Этиндин күйүүсүнүн продуктусу кайсы? А) CO жана H₂ Б) CO₂ жана H₂O ✅ В) CH₄ жана H₂ Г) C жана суу буусу

---

4. Цис-транс изомерия кайсы бирикмеде болот? А) Алкан Б) Алкен ✅ В) Алкин Г) Спирт

---

5. CH≡CH + H₂O → ? (Hg²⁺, H⁺ катышса) А) Спирт Б) Альдегид ✅ В) Кетон Г) Алкан

---

V. 📝 Кыскача жыйынтык

| Мүнөздөмө | Алкендер | Алкиндер | | ----------------- | -------------------------- | -------------------------- | | Байланыш | 1 кош байланыш | 1 үч байланыш | | Жалпы формула | CₙH₂ₙ | CₙH₂ₙ₋₂ | | Реакция түрлөрү | Кошулуу, гидратация, күйүү | Кошулуу, гидратация, күйүү | | Изомерия | Структуралык, цис-транс | Структуралык | | Текшерүү реагенти | Br₂, H₂, H₂O | Br₂, H₂O, KMnO₄ ж.б. |

---