---

🧪 А.М. Бутлеровдун теориясы жана изомерия

---

I. 🧠 А.М. Бутлеровдун органикалык бирикмелердин түзүлүш теориясы

📌 Кыскача маалымат:

• 1861-жылы Бутлеров органикалык бирикмелердин түзүлүш теориясын сунуштаган.
• Бул теория органикалык химиянын пайдубалы болуп саналат.
• Ал органикалык заттар курамы гана эмес, түзүлүшү боюнча да айырмаланарын далилдеген.

---

🧩 Теориянын негизги 5 принциби:

| Принцип | Түшүндүрмө | | ----------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------- | | 1. Заттын касиети анын түзүлүшүнө көз каранды | Химиялык касиеттер атомдор кандай жайгашканынан көз каранды, курамынан гана эмес. | | 2. Атомдор белгилүү тартипте байланышат | Молекулалардагы атомдор ырааттуу тартипте туташат, бул түзүлүш өзгөрсө – зат да өзгөрөт. | | 3. Ар бир атом өзүнүн валенттүүлүгүнө ылайык байланышат | Мисалы, көмүртек 4, суутек 1, кычкылтек 2 байланыш түзөт. | | 4. Химиялык түзүлүш – бул атомдордун өз ара тартиби | Молекуланын формуласы менен бирге анын түзүлүш схемасы (графикасы) да маанилүү. | | 5. Изомерия мүмкүн | Курамы бирдей, бирок түзүлүшү ар башка бирикмелер – изомерлер деп аталат. |

---

🧠 Эмне үчүн бул теория маанилүү?

🔹 Молекулалардагы байланыштарды түшүндүрүүгө негиз берет 🔹 Изомерия, функционалдык топ, химиялык класстар логикасы ушул теориядан башталат 🔹 Органикалык реакциялардын механизмини түшүнүүгө жардам берет

---

II. 🧬 Изомерия

📌 Аныктама:

Изомерия – химиялык формуласы бирдей, бирок түзүлүшү же атомдордун жайгашуусу башка болгон бирикмелердин көрүнүшү.

---

🧪 Мисал:

C₂H₆O – эки изомери бар:

• Этанол: CH₃–CH₂–OH (спирт)
• Диметил эфир: CH₃–O–CH₃ (эфир)

✅ Формуласы окшош, бирок касиеттери ар башка!

---

III. 🧩 Изомериянын түрлөрү

Изомерия экиге бөлүнөт:

1. Структуралык изомерия – атомдордун байланыш тартиби ар башка
2. Кеңдик изомерия (стереоизомерия) – атомдордун кеңистиктеги жайгашуусу ар башка

---

IV. 🧱 Структуралык изомериянын түрлөрү:

---

1️⃣ Көмүртек чынжыр изомериясы

→ Негизги чынжыр түз же бутакталган

Мисал: C₄H₁₀

• Бутан: CH₃–CH₂–CH₂–CH₃
• Изобутан: (CH₃)₂CH–CH₃

---

2️⃣ Позициялык изомерия

→ Функционалдык топ же кош байланыштын орду ар башка

Мисал: C₃H₇Cl

• 1-хлорпропан
• 2-хлорпропан

---

3️⃣ Функционалдык топ изомериясы

→ Ар башка химиялык класстар (спирт, эфир ж.б.)

Мисал: C₂H₆O

• Этанол (спирт)
• Диметил эфир (эфир)

---

4️⃣ Скелеттик изомерия

→ Негизги чынжырдын бутакталуусу

C₅H₁₂ — 3 изомери бар

---

5️⃣ Межкласстук изомерия

→ Ар башка класстарга таандык заттар бирдей курамда

Мисал: C₃H₆O

• Пропаналь (альдегид)
• Ацетон (кетон)

---

V. 🌐 Кеңдик (Стерео) изомерия

---

1️⃣ Геометриялык изомерия (цис-транс)

→ Кош байланыш бар молекулада топтордун жаңаша же карама-каршы жайгашуусу

Мисал: CH₃–CH=CH–CH₃

• Цис: CH₃ топтор бир тарапта
• Транс: CH₃ топтор карама-каршы тарапта

---

2️⃣ Оптикалык изомерия

→ Жарыкты бурган бирикмелер, ассиметриялуу көмүртек атомдорунда кездешет

CH₃–CH(OH)–COOH – млечная кислотада бар

---

VI. 🎯 ЖРТ үчүн мисалдуу суроолор

---

1. Кайсы илимпоз түзүлүш теориясын иштеп чыккан? А) Кекуле Б) Бутлеров ✅ В) Менделеев Г) Лавуазье

---

2. C₄H₁₀ канча изомерге ээ? А) 1 Б) 2 ✅ В) 3 Г) 4

---

3. CH₃–CHCl–CH₃ менен CH₃–CH₂–CH₂Cl – кандай изомерия? А) Функционалдык Б) Позициялык ✅ В) Оптикалык Г) Түзүлүшсүз

---

4. Изомерлердин касиети кандай болот? А) Ар дайым бирдей Б) Ар кандай ✅ В) Туура эмес Г) Өзгөрбөйт

---

VII. 📝 Кыскача жыйынтык

• А.М. Бутлеров – органикалык заттардын түзүлүш теориясын негиздеген.
• Заттын касиети курамга гана эмес, түзүлүшкө да көз каранды.
• Изомерия – курамы бирдей, түзүлүшү ар башка заттар.
• Изомерия түрлөрү – көмүртек чынжыр, позициялык, функционалдык, скелеттик, кеңдик.
• ЖРТ суроолору түзүлүштү таануу, салыштыруу, реакция анализине негизделет.

---