---

🧵 Жогорку молекулярдуу бирикмелер (ЖМБ)

---

I. 📘 ЖМБ деген эмне?

Жогорку молекулярдуу бирикмелер (ЖМБ) – молекулалык массасы 10 000ден ашкан, кайталанма бөлүктөрдөн (элементардык звено) турган органикалык же органоэлементтик бирикмелер.

---

💡 Мисалдар:

• Пластмасса
• Нейлон
• Каучук
• Целлюлоза
• Полистирол
• Полиэтилен

---

II. 🧩 Негизги түшүнүктөр

| Термин | Түшүндүрмө | | ------------------------- | ---------------------------------------------------------------- | | Мономер | Полимерди түзгөн кайталанма бирикме (мисалы, этен – CH₂=CH₂) | | Полимер | Мономерлерден куралган ири молекула | | Элементардык звено | Полимерде кайталанып турган структуралык бөлүк | | Полимерлешүү даражасы | Полимер молекуласындагы элементардык звенолордун саны |

---

III. 🔄 Полимерлешүү процесстери

---

🔹 1. Полимерлештирүү

→ Бирин бири менен кошулган бир эле мономерлерден ири молекула түзүлөт. → Реакцияда жөнгө салуучу заттар жана катализаторлор колдонулат.

📌 Мисал:

$$nCH₂=CH₂ \xrightarrow{t, p} –(CH₂–CH₂)–_n$$

→ Этен → Полиэтилен

---

🔹 2. Поликонденсация

→ Мономерлер кошулганда кирген молекуладан суу же башка кичине молекула бөлүнөт.

📌 Мисал:

$$nHO–R–COOH \rightarrow –[–O–R–CO–]_n + nH₂O$$

→ Диол + дикарбон кислотасы → Полиэстер + суу

---

🔹 3. Сополимеризация

→ Ар кандай мономерлер кошулуп бирге полимер түзөт.

📌 Мисал:

$$nCH₂=CHCN + mCH₂=CHCH₃ \rightarrow Сополимер (акрилонитрил + пропен)$$

→ Сополимерлер — касиеттери көп кырдуу болот.

---

IV. 🧪 Полимерлердин түрлөрү (түзүлүшү боюнча)

---

| Түрү | Сипаттама | Мисал | | ----------------- | --------------------------------- | ------------------ | | Түз тизмектүү | Звенолору түз сызык бойлой кеткен | Полиэтилен | | Тармакталган | Кошумча тармактары бар | Полипропилен | | Торчо сымал | Көп багыттуу, торчо формасында | Бакелит (термосет) |

---

V. 🔬 Касиеттери

• Ири молекулалуу
• Термопластикалык же термосеттик болушу мүмкүн
• Сууда көбү эримейт
• Электр изолятору катары колдонулат
• Жогорку механикалык бекемдикке ээ

---

VI. 🏭 Колдонуу тармактары

| Тармак | Полимер түрү | Колдонуу мисалы | | -------------- | ----------------- | ------------------------ | | Электроника | Полистирол | Изоляция | | Жеңил өнөр жай | Полиэстер, нейлон | Ткандар, кийим | | Таңгактоо | Полиэтилен | Баштык, бөтөлкө | | Медицина | Полиакрилаттар | Контакт линза, протездер | | Автоөнөр жай | Полиуретан | Амортизатор, ички бөлүк |

---

---

1. Полимер деген эмне? А) Иондук бирикме Б) Кыска чынжырдуу молекула В) Ири молекула, кайталанган звенодон турган ✅ Г) Органикалык туз

---

2. Мономер кайсыны билдирет? А) Эфир Б) Азыркы материал В) Полимерди түзгөн баштапкы бирикме ✅ Г) Кислота

---

3. Поликонденсация реакциясында эмне бөлүнөт? А) Металл Б) Суу ✅ В) Газ Г) Спирт

---

4. CH₂=CH₂ полимерлештирилсе эмне пайда болот? А) Полиэтилен ✅ Б) Этанол В) Полиамид Г) Пропилен

---

5. Сополимеризацияда эмне болот? А) Бир эле мономерлер биригет Б) Ар түрдүү мономерлер биригет ✅ В) Газ бөлүнөт Г) Суу кошулат

---

VIII. 📝 Жыйынтык

• ЖМБ — заманбап химиянын пайдубалы: кийимден, электроникага чейин колдонулат
• Полимерлер – мономерлердин кайталануусунан алынган ири молекулалар
• Полимерлешүү, поликонденсация, сополимеризация – негизги реакциялар
• Полимерлер түзүлүшүнө жана касиеттерине жараша классификацияланат

---