XIV к. соңу – XV к.: Моголистан/Темириддер тиреши, Теңир-Тоо кыргыз урууларынын консолидациясынын узак процессинин башаты.
XVI–XVII кк.: Чыгыш Түркстан, Жети-Суу, Фергана аймагындагы хандык/бектиктер менен динамикалык байланыштар; уруулардын бириктирүү аракеттери.
XVII–XVIII кк.: Жуңгар хандыгы (Ойрот) чоң коркунучка айланып, Теңир-Тоо/Жети-Сууда тынчтыкка туруктуу коркунуч жаратат; Цин империясынын чыгыштан кеңейиши.
XVIII к. аягы: Ферганада Кокон хандыгынын күч алышы, Теңир-Тоо кыргыздары менен көп кырдуу мамилелер.
2) Кыргыз урууларын баш коштуруу, бириктирүү аракеттери
Саясий негиз: тоолук-өрөөндөгү уруулардын (бугу, сарыбагыш, солто, черик, кушчу, тейит, кыпчак, найман, мундуз ж.б.) кең конфедерациясы; оң/сол канат сыяктуу аймактык-саясий бөлүнүштөр.
Институттар: манап–аксакал кеңештери, уруулар аралык кеңешмелер, утурумдук аскердик бирикмелер (жери/жайыт, жол-өтмөк, соода коопсуздугу үчүн).
Факторлор: тышкы коркунуч (жуңгар, кошуна хандык), жайыт/суу ресурстары, кербен жолдору, урук-дуушмандыкты чектөө зарылчылыгы.
Натыйжа: бирдиктүү «мамлекет» формасында эмес, бирок координацияланган уруулук блоктордун жаралышы; ири манаптардын региондук лидерлигинин чыңдалышы.
3) «Манас» эпосу — этникалык иденттүүлүктүн руханий өзөгү
Курамы: «Манас» → «Семетей» → «Сейтек» үчилтиги (кең варианттык салт).
Функциясы: тарыхый эс-тутумду, баатырдык идеалды, адеп-наркты, уруулук-коомдук биримдик идеясын бекемдөө.
Социалдык ролу: манасчылык/айтуу салттары аркылуу нормативдик моделдерди ( эрдик, калыстык, ынтымак ) муундан-муунга өткөрүү.
Мазмундук катмарлар: ички биригүү, жер/чек ара, коңшулардын кысымы, дипломатия/согуш, адилет башкаруучу образы.
Тарыхый-мажаздык синтез: реалдуу окуялар/аталыштар менен мифтик-символдук катмарлардын аралашмасы.
4) Жуңгар хандыгы жана Цин Кытайы менен күрөшүү (XVII–XVIII кк.)
Күрөштүн логикасы: жайыттар/жолдор үчүн салгылаш, чабуул–чегинүү циклдери, уруулардын убактылуу альянстары.
Кыргыз стратегиясы: тоолук коргонуу, өтмөктөрдү кармоо, партизандык/маневрдик ыкмалар, коңшу күчтөр менен тактикалык союздар.
Цин фактору: XVIII к. ортосунда Цин империясы жуңгарларды талкалап, Чыгыш Түркстанга административдик көзөмөл орнотот; Теңир-Тоо кыргыздары менен чек коопсуздугу, жайыт–соода маселелери боюнча татаал байланыштар.
5) Кыргыздардын Кокон хандыгы менен мамилеси (XVIII аягы – XIX башаты)
Кокон хандыгы Ферганада бекемделип, Чүй–Талас–Ысык-Көл–Нарын багыттарына саясий-экономикалык таасирин кеңейтет.
Форматтар:
Союз/вассалдык: айрым уруу башчылары соода/коопсуздук үчүн келишимдерге барат;
Каршылык: салыктар, зекет/харадж сыяктуу милдеттер, жайыт/жол көзөмөлү боюнча тирештер;
Аралык моделдер: аманат/барымта институттары, утурумдук антташуу, кээде көгүлтүр дипломатия (кош тараптуу пайда үчүн убактылуу тынчтык).
Натыйжа: аймакта күчтөр тең салмагын издеген кыймылдуу геосаясий мозаика, кыргыз урууларынын локалдык автономиясын сактап калуу аракети.
6) ОРТ үчүн чекиттер
Кыргыз уруулары XIV–XVIII кк. бириктирүү аракеттерин улантып, ири манаптык лидерликке таянган.
«Манас» — биригүү, эрдик, жерди коргоо идеалын бекемдеген канон.
Жуңгар–Цин басымында маневрдик коргонуу жана союздар тактикасы үстөм болду.
Кокон менен мамиле — союз ↔ салыштырмалуу каршылык спектринде; негизги талаш — жайыт/салык/жол.
