Улуу Түрк кагандыгы жана анын мураскорлору
1) Түрктөрдүн этногенези
- Этногенез — түркүн түрк тилдүү уруулардын Алтай–Өтүкэн–Селенге–Жети-Суу аймактарында узак тарыхый өз ара аракетинде калыптанышы.
- Негизги компоненттер:
- Ашина (Ashina) династиясы (Бумын–Истеми тукуму) – саясий өзөк;
- Алтай–Саян–Өтүкөн талааларындагы көчмөн топтор (тиркеш, теле/гаогюй, карлук, чигил, яғма, кидан ж.б. менен көп кылымдык контакт);
- Тил–маданият айкалышы: түрк руна (Орхон) жазмасынын уңгусу, «таңба» (тамга), наамдар (каган, ябгу, шад, тархан).
- Чарба–турмуш: жылкы борборундагы жайыт мал чарбачылыгы, улук-кичүү уруулук-кабинеттик иерархия, Жибек жолу аркылуу соода-салык, «түндүк талаа ↔ түштүк өрөөн» симбиозу.
2) Улуу Түрк кагандыгынын түзүлүшү (552–603; бөлүнүү 603–)
- 552-ж. Бумын (Ильхан) каган коомдук-саясий өзөктү түзүп, Алтай–Өтүкөндө түрк биримдигин баштайт. Истеми (Иштеми) ябгу батыш канатын башкарат.
- Саясий модель: эки канат (чыгыш–батыш), борбор — Өтүкөн (Орхон–Селенге); титулдар: каган (жогорку бийлик), ябгу/шад/тегин (аймактык-наследдик жетекчилер), тудун (салык/бажы өкүлү).
- Экономика жана геосаясат: Жибек жолунун түндүк тармактарын көзөмөлдөө; эфталиттерди талкалоодо Сасанид Ираны менен убактылуу союз; андан соң Византия менен дипломатия–соода (истеми–земарх элчиликтери).
- Идеология/жазуу: «Көк Теңир» түшүнүгү, Орхон–Енисей жазууларынын башталышы (кийинки кагандыкта толук калыптанган).
Бөлүнүү: 603-жылдардан Чыгыш Түрк кагандыгы жана Батыш Түрк кагандыгы болуп ажырайт.
3) Он Ок Эли («Он жебе») — Жети-Суу өзөгү
- Маңызы: Жети-Суу (Ысык-Көл–Или өрөөнү) аймагындагы батыш түрк саясий конфедерациясынын уруулук-саясий түзүмү.
- Түзүлүш: Он ок = 10 «жебе/уруу-аймактык бөлүк». Саясий тең салмак Илинин оң-сол жээктерин бойлой бөлүштүрүлгөн Нушеби (түштүк-батыш) жана Дулу (түндүк-чыгыш) блокторуна таянышкан.
- Функция: Жибек жолунун Фергана–Талас–Чүй–Ысык-Көл–Или тизмегин коргоо/салыктоо; түрк аристократиясын ябгу/шад деңгээлинде тең салмакта кармоо.
4) Батыш Түрк кагандыгы (603–657/659; кээ бир жандануулар)
- Борбор аймак: Жети-Суу жана ага чектеш Фергана, Согд, Чыгыш Түркстан.
- Саясий динамика: Тардү (Тарду), Тун ябгу, Ишбара каган сыяктуу бийликтер мезгилинде күч топтойт; бирок Дулу–Нушеби ички тайталаштары күчөйт.
- Тышкы фактор: Тан Кытайы (VII к.) жана жергиликтүү согд көпөстөрү, иран–византия дипломатиясы – Жибек жолунун «оюну» жүрөт.
- Акыры: ички таркатуу + Тан кысымы → 657–659-жж. Батыш түрк саясий каркасы кыйрап, Жети-Сууда түрк урууларынын жаңы конфигурациялары пайда болот (анын ичинде Түргөш).
5) Түргөш кагандыгы (699–756 чамасы)
- Теги: Батыш түрк мурастуу түргөш (тюргеш) уруулары; борбор – Жети-Суу (Суйаб/Невакет аймагы).
- Бийлик: Үшэле/Үжэле (Wuzhile) негиздөөчү; эң көрүнүктүүсү — Сулу (Сулук) каган (715–738 чам.).
- Саясат/согуштар:
- Тан Кытайы, Араб халифаты (Мавераннахр багыты) жана жергиликтүү согд–түрк күчтөрдүн ортосунда үч бурчтук күрөш.
- Сулу каган «он ок» балансын жандантып, Жети-Суу–Таласта стратегиялык үстөмдүккө жетүүгө аракеттенген; Талас аймагындагы тирештер (VIII к. ортосу).
- Экономика: Жол-бажы, мал чарба, шаар-оазис соодасы (Суйаб, Тараз).
- Жыгылыш: ички интригалар, Сулу кандын өлтүрүлүшү (738), Тан/карлук/жергиликтүү күчтөрдүн басымы. Түргөштин ордун карлук–ягма–чигил конфигурациясы ээлей баштайт.
6) Караханид кагандыгы (X к. ортосу – XII к. башы)
- Теги жана консориум: Карлук–Чигил–Яғма союзунун негизинде Чыгыш Түркстан–Жети-Суу–Мавераннахр аралыгында жаңы түрк мусулман султанаты калыптанат.
- Исламдануу: Сатуку Бура (Сатук Бугра) хан (X к. ортосу) исламды кабыл алып, саясий легитимациянын жаңы формасын берет.
- Борборлор: Баласагун (Чүй), Кашгар, кийин Самарканд/Бухара багытына таасир.
- Маданий гүлдөш:
- Жусуп Баласагын — «Кут алчу билим»,
- Махмуд Кашгари — «Диван луғат ат-түрк»,
- шаар маданияты, медресе/мечит архитектурасы, соода–кол өнөрчүлүк.
- Саясий динамика: XI к. аягында Чыгыш–Батыш Караханид болуп экиге бөлүнүү; Селжук, Каракытай (Каракитай–Кидань) таасири күчөйт. XII к. ортосуна тарта саясий үстөмдүк жоголот.
7) Мурас жана региондук мааниси (Жети-Суу/Кыргызстан призмасы)
- Саясий мурас: «Он ок» конфедерациялык балансы → Жети-Сууда көп уруулуу саясий коалициялар салтын калтырды.
- Экономика: Жибек жолунун Жети-Суу–Чүй–Талас участокторун көзөмөлдөө аймакты логистикалык хабка айлантты.
- Маданият: түрк руник жазмасынын салты (Орхон–Енисей), кийин ислам маданияты менен синтез (Караханид доорунда түркий жазма-адабият гүлдөдү).
- Тарыхый логика: Улуу Түрк кагандыгы → Батыш Түрк → Түргөш → (Карлук конфигурациясы) → Караханид — бул саясий-этникалык эстафета, Жети-Суунун түрк дүйнөсүндөгү өзөктүк ролун бекемдеди.
