Этногенез — бир элдин узак убакыт ичинде ар кыл уруулук-тилдик, маданий, географиялык факторлордун таасиринен калыптануу процесси.
Кыргыздардын алгачкы атына байланышкан формалар кытай жылнаамаларында «генгүн» (айрым транскрипцияларда гэгүн, цзянькунь, жэнгэн/цзяньгэн сыяктуу варианттар) түрүндө жолугат. Бул аталыш байыркы кыргыздардын түндүк евразиялык талаа–тоо ареалында жашаганын айгинелейт.
Этникалык негиз: түрк тилдүү уруулардын өзөгү + коңшу-синкреттик элементтер (саян–алтай, түндүк талаа, жарым отурук аймактары). Тилдиги — түрк тилдеринин енисей/кыпчак-užактуу катмарына жакын деп эсептелет.
2) Байыркы кыргыздар – «генгүн»
Географиялык очок: Саян–Алтай, Енисей өрөөндөрүнүн түндүк-батыш тарабы, Минусин ойдуңу багыты.
Чарба: жайыт мал чарбачылыгы (жылкы, кой, бодо), мергенчилик–бактеречилик, темир/жез иштетүү; ээр-токум, жаа–жебе, бычак–найза жасоо салты.
Саясий уюшуу: уруулар биримдиги, аскердик-демократиялык институттар; башчылык титулдар түрк дүйнөсүнө мүнөздүү (беҥ, тархан, каган/кан) формалар менен байланышкан.
Маданий белгилер: таш кыркуу, кургандык естеликтер, жаныбарлар стилиндеги зергерчилик; рун-сыяктуу тамгаларга өтүүчү эпиграфиялык салттарга «алдынкы баскыч» (көркөм белгилер, тамга).
Байланыштар: талаа соода жолдору, аңчылык терилери, темир буюмдар — түштүк-чыгыш акимиаттарга жана батыш талааларга алмашуу.
3) Енисей (Энесай) кыргыздары
IX к. чамасы — Енисей кыргыздары күчтүү саясий бирдикке айланып, түндүк-борбордук Азияда каганаттык деңгээлге көтөрүлөт.
Аймак: Минусин ойдуңу, Енисей бою; таасир аймагы мезгил-мезгили менен Чыгыш Түркстанга, Алтай–Саянга жайылган.
Саясий байланыш: түндүк–батыш талаа конфигурациялары, Чыгыш Түрк/Уйгур мураскор түзүмдөрү менен тиреш/альянс; Кытай ордосу менен дипломатиялык катнаш.
Жазма эстеликтер: рун тамгасындагы таш жазуулар (Енисей эстеликтери) — кагандык, угуз/уруу аттары, баатырлар, жортуулдар жөнүндө маалымдайт.
Экономика жана турмуш: жылкы–кой чарбачылыгы, темиргөй усталар, мергенчилик; жол-бажыдан пайда алуу; кыштоо–жайлоо циклдери.
Маданий код: баатырдык идеал, ата-бабаны урматтоо, табият күчтөрүнө ишеним; көркөм символдордо бугу–бөрү образдары.
4) Теңиртоодогу (Тянь-Шаньдагы) кыргыз элинин калыптанышы
XIII–XVI кк. — моңгол доорунун жана андан кийинки саясий жылыштардын натыйжасында кыргыз урууларынын бир бөлүгү Теңиртоо–Жети-Суу–Алай аймактарына ооп, тоо-өрөөн шартында узак консолидциялануу процесси жүрөт.
Миграция жана симбиоз: түндүк (енисейлик) компоненттер Теңиртоо уруулук субстраттары (карлук–ягма–чигил мурастары, жергиликтүү түрк калыптары, кыпчак–найман–керей сыяктуу агымдар) менен аралашып, жаңы этникалык ансамбль түзөт.
Уруулук түзүлүш: канаттык–аймактык принцип (оң/сол канат өңдүү тарыхый-саясий терминдер); ири жана уруу-балдар — бугу, сарыбагыш, солто, черик, кушчу, тейит, кыпчак, найман, мундуз ж.б. (аймакка карай өзгөрмө конфигурация).
Экономика: тоолук көчмөн–жарым отурук модел — жайыт мал чарбачылыгы + өрөөндөрдө дыйканчылык/бакча; туз, металл буюмдар, жүн/тери алмашуусу; жол–өтмөк коопсуздугу аркылуу соодага аралашуу.
Диний–рухий дүйнө: байыркы түрк ишенимдеринин уландысы, кийин исламдануу (орто–кеч орто кылымдар) менен түрк–ислам маданиятына интеграция; «Манас» эпосу — этникалык өзүн-өзү аңдоонун өзөк булактарынын бири.
Саясий субъекттешүү: тоо-өрөөндөрдө манап–аксакал институттары, уруу кеңештери; аймактагы ири державалар менен союз–каршылык тең салмагын кармоо. Узак мезгил ичинде «кыргыз» этникалык аталышы Теңиртоодогу көп уруулуу бирикменин жалпы атына айланат.
5) Жалпылоо (ОРТ үчүн негизги чекиттер)
«Генгүн» — байыркы кыргыздардын аталышынын эрте транскрипциялык формалары; географиясы — Саян–Енисей аймагы.
Енисей кыргыздары — IX к. чамасында күчтүү кагандык деңгээл; рун жазуулар, темир устачылыгы, мал чарбачылыгы.
Теңиртоо кыргыздары — XIII–XVI кк. узак консолидция: түндүк компонент + Жети-Суу/Чыгыш Түркстан уруулук субстраты; тоолук көчмөн–жарым отурук экономика; исламдануу, «Манас» аркылуу этникалык иденттүүлүк бекемделиши.
