XIII к. башы — Чыңгызхан башында турган моңгол биримдигинин кеңейиши; Борбордук Азия, Жети-Суу, Теңир-Тоо аймактары алардын саясий орбитасына кирет.
XIII–XIV кк. — Моңгол империясы улустарга бөлүнөт: Чагатай улусу (Трансоксания–Жети-Суу–Чыгыш Түркстан) кыргыздар жашаган тоо-өрөөнгө үстөмдүк кылган.
XIV к. ортосунан — Чагатай улусу ыдырап, анын чыгыш бөлүгүндө Моголистан пайда болот; түштүк-батышта Темириддер (Амир Темир урпактары) үстөмдүк кылат.
XV–XVI кк. — Моголистан, Темириддер жана башка күчтөрдүн ортосунда туруктуу тиреш; кыргыз уруулары тоо-өрөөндөрдө өз авторитетин сактап, кээде бир жак менен союздашып, кээде өз алдынча аракеттенген.
2) Моңгол-татарлардын кыргыздарды жана Кыргызстан аймагын басып алышы (XIII к.)
Энесай кыргыздары (түндүк) буга чейинки кылымдарда күчтүү биримдик болгон; XIII к. башында моңголдор Саян–Енисей тарапты өзүнө каратып, кыргыздарды империялык системага кошот.
Теңир-Тоо (Тянь-Шань) жана Жети-Суу: 1218–1225-жж. жортуулдар натыйжасында моңгол-татар аскерлери Ысык-Көл–Чүй–Талас тилкесин көзөмөлгө алат.
Башкаруу системасы:
Даруга/баскак — салык, аскердик рекрут, тартип үчүн коюлган өкүлдөр;
Соода (Жибек жолу) коопсуз болуп, бажы/алым бирдиктүү тартипке көндүрүлөт;
Көчмөн–отурук чарбасы империялык базарга тартылат;
Аймакта демографиялык кыймыл күчөйт (кээ бир уруулардын көчүүсү, аралашуулар).
Кыргыз урууларынын абалы: тоолуу аймактарда өз ички институттарын (аксакалдар кеңеши, манап-билер) сактап, империяга салык/аскердик милдет аркылуу баш ийүү формасында жашашкан.
3) Чагатай улусу жана кыргыздар
Чагатай улусу — Чыңгызхандын уулу Чагатайга тиешелүү аймак (Мавераннахр, Жети-Суу, Чыгыш Түркстан).
Администрация: моңгол төрөлөр, жергиликтүү түрк/согд/фарс башкаруучулук тажрыйба менен синтез түзгөн; шариат, яргучи сот, йаса нормалары катар колдонулган.
Кыргыздар: тоо-өрөөндөрдөгү жайыттар, өтмөк жана кербен жолдорунун коопсуздугу аркылуу аймактык мааниге ээ; кээде улус ичиндеги топтор менен союздашып, кээде кармашкан.
4) Моголистан мамлекети (XIV к. ортосу – XV к. аягы чамасы)
Пайда болушу: Чагатай улусу ыдырагандан кийин анын чыгыш бөлүгүндө (Жети-Суу–Чыгыш Түркстан–Или, кээде Ысык-Көл, Теңир-Тоо) Моголистан түзүлдү. «Могол» термини бул контекстте чыгыш чагатайлык көчмөн топторду билдирет.
Саясий түзүлүш: көчмөн аристократия (нойон, бектер), уруулар конфедерациясы; Жети-Суудагы уруулардын (карлук–чигил–ягма традициясынын мурастары) таасири.
Экономика жана байланыш: мал чарба, арык дыйканчылык/шаар-оазис соодасы (Баласагун–Суйаб–Тараз аймагы), Жибек жолунун тайыздалса да иштеген бутактары.
Кыргыздар менен мамиле:
Кыргыз уруулары Жети-Суу–Теңир-Тоо аймагында Моголистанга вассалдык-союздаштык мамиледе болушкан;
Кээде өз алдынча саясий аракеттерди жасаган (өтмөктөрдү көзөмөлдөө, атаандаш уруу/бийликке каршы чатактар).
5) Амир Темир жана урпактары (Темириддер) менен өз ара мамилелер
Амир Темир (Тимур) (XIV к. акырында) — Трансоксанияда (Самарканд) күч топтоп, Моголистанга жана коңшу аймактарга жортуулдарды жасаган. Максат: Жети-Суу–Фергананы контролдоо, кербен жолдорун жана вассалдык тармакты бекемдөө.
Согуштар жана кагылыштар: Тимур бир нече жолу Моголистанга бастырып кирип, анын уруулук базасын алсыраткан; аймакта бийлик вакуумдары пайда болуп турган.
Темирид урпактары (XV к.) — Фергана, Самарканд, Герат багытында үстөмдүк жүргүзүп, Жети-Суу/Теңир-Тоо менен соода–саясий байланышта болгон.
Кыргыздар:
Айрым доорлордо Темириддерге союздаш болуп, чек аймактарда өтмөк/жол коопсуздугун камсыздашкан;
Кээде Моголистан тарабында туруп, балансты сактоого аракет кылышкан;
Узак мөөнөттүү натыйжа — кыргыз уруулары тоо-өрөөндөрдө консолидцияланып, XV–XVI кк. саясий субьект катары көрүнүктүүрөөк бекемделген.
6) Маданий жана укуктук синтез
Йаса + ислам укугу (шариат) + жергиликтүү адат — көп катмарлуу укуктук талаа.
