1) Контекст жана чоң хронология (1900–1991 → 2000+)
ХХ кылым дүйнөлүк тартиптин ийри- бурулуштары менен мүнөздөлөт: Эки дүйнөлүк согуш, социалисттик революциялар, Эки системалуу дүйнө (АКШ–СССР) жана “кансыз” согуш, де-колонизация, дүйнөлүк кризистер, глобалдашуу жана санарип/билим экономикасы.
Базалык сызык:
1914–1918 — I Дүйнөлүк согуш
1917 — Октябрь революциясы (Россия) → СССР (1922)
1929–1933 — Улуу депрессия
1939–1945 — II Дүйнөлүк согуш
1945–1991 — “Кансыз” согуш (эки блок, ядролук тең салмак)
1973/79 — Мунай шоктору, стагфляция
1989–1991 — социалисттик системанын андай-тундой кулашы, СССРдин таркашы
1990-жылдардан — глобалдашуу жана санариптешүү ыргак алып, 2008–2009 ж. дүйнөлүк каржы кризиси.
Жүрүш: окоп согушу, тоталдык мобилизация, жаңы куралдар (газ, пулемёт, танк, авиация).
Натыйжалар: империялардын (Герман, Австро-Венгрия, Осмон, Россия) кыйроо; Версаль системасы, улуттар лигасы; Европада саясий радикалдашуунун өсүшү.
II Дүйнөлүк согуш (1939–1945)
Себептер: Версальдын адилетсиздиги, дүйнөлүк депрессиянын кесепеттери, агрессиячыл режимдер (Германия/Италия/Япония).
Жүрүш: Блитцкриг → кең фронттор (Европа, Тынч океан); Холокост; жалпы улуттук мобилизация.
Натыйжалар: фашизмдин талкалануы; Бириккен Улуттар Уюму (БУУ); дүйнө АКШ–СССР эки полюсуна бөлүнүшү; колониялык системанын тез ыдырашы; ядролук доордун башталышы (Хиросима/Нагасаки).
3) Социализм: революциялар, системанын курулушу жана кулашы
1917 — Россиядагы социалисттик революция → Советтер Союзу (СССР), пландуу экономика, бир партиялуулук.
Кеңейиши (1945–1970-жылдар): Чыгыш Европа элдик демократиялары, Кытай (1949), Куба (1959), Вьетнам ж.б.
Система өзгөчөлүктөрү: мамлекеттик менчик, пландык чарба, оор өнөр жайга артыкчылык, социалдык кепилдиктер, саясий плюрализмдин чектелиши.
Кризис жана реформалар: 1970-жылдардан — технология артта калуу, эффективдүүлүк маселеси; Перестройка/Гласность (КСРО, 1985–1991).
Кулашы (1989–1991): Берлин дубалынын кулашы (1989), Чыгыш Европада режим алмашуу, СССРдин таркашы (1991). Постсоциалисттик транзит: рынок реформалары, көп партиялуулук.
4) Эки системалуу дүйнө жана “кансыз” согуш (1945–1991)
Идеологиялык/геосаясий дуализм: либералдык рыноктук демократия (АКШ/НАТО) vs социалисттик блок (СССР/ВД).
Куралдануу жарышы: ядролук кармаш тең салмактуулугу (MAD концепциясы), ракеталык-техникалык жарыш; космостук жарыш (Спутник–Апполлон).
Согуштук жаңжалдар (прокси-согуштар): Корея (1950–53), Вьетнам (1960-жж.–1975), Афганстан (1979–89), Жакын Чыгыш кризистери.
Эл аралык чыңалуунун бошоңдоосу:Детант (1960-жж. акыр–1970-жж.), куралды чектөө келишимдери (SALТ, INF ж.б.), Хельсинки процесс (1975) — адам укуктары күн тартиби.
5) Дүйнөлүк кризистер (экономикалык, саясий, экологиялык)
1929–33 Улуу депрессия: өндүрүш кулап, жумушсуздук өсөт → Кейнсиандык саясат, социалдык программалар.
Мунай шоктору (1973, 1979): энергия баалары өсүп, стагфляция, индустрия саясаттарын кайра кароо.
Карыз кризистери (1980-жылдар): дүйнөлүк финансы тармагында туташ көйгөйлөр.
1997–98 Азия кризиси, 2008–09 глобалдык каржы кризиси — финансылалашуу жана туташ байланышуунун тобокелдиктери.
Экологиялык күн тартиби: ядролук кырсыктар (мис., Чернобыль, 1986), климат көйгөйлөрү, туруктуу өнүгүү концепциялары.
6) Глобалдашуу процесси (1990–бүгүн)
Айлануу күчтөрү: соода/каржы либералдашуу, WTO/IMF/World Bank, ЕБ интеграциясы, аймактык бирикмелер.
Технологиялык революция: интернет, маалымат-коммуникация технологиялары, сапат чынжырлары, аутсорсинг/оффшоринг.
Социалдык-маданий кесепеттер: миграция, көп маданияттуулук, дүйнөлүк жарандык түшүнүгү, бирок теңсиздик/идентичтүүлүк дебаттары да күчөйт.
Коопсуздук: аймактык жаңжалдар, террорчулукка каршы күрөш, киберкоопсуздук.
