Байыркы дүйнөнүн тарыхы

1) Алгачкы жамааттык коом

• Палеолит (эски таш доору): аңчылык, жыйноочулук, көчмөн жашоо; отту өздөштүрүү; жөнөкөй таш куралдар.
• Мезолит (орта таш доору): жаа-жебе ойлоп табылды, майда фаунага аңчылык; балыкчылык кеңейди; убактылуу турак жайлар.
• Неолит (жаңы таш доору): неолиттик революция — дыйканчылык менен мал чарбачылыгына өтүү; отурукташуу; эмгек бөлүштүрүү; керамика, токуу; калктын өсүшү.

Мааниси: азык-түлүк ашыкчасы жаралып, шаарлар жана мамлекеттердин пайда болушуна шарт түзүлдү.

2) Чыгыштын байыркы цивилизациялары

• Дарыя өрөөндөрүндө түзүлгөн: Египет (Нил), Месопотамия (Тигр–Ефрат), Инд өрөөнү (Инд), Кытай (Сары дарыя).
• Негизги белгилер: сугат системалары, борбордук бийлик, жазуунун пайда болушу, архитектура жана илимдин башталышы.

3) Египет (Нил өрөөнү)

• Шарт: Нилдин жылдык ташкыны түшүмдүүлүктү камсыздаган.
• Башкаруу: фараон — кудайлаштырылган башкаруучу.
• Маданият: пирамидалар, храмдар; геометрия, медицина, календар.
• Жазуу: иероглифтер, папирус.
• Дин: көп кудайчылык (Ра, Осирис, Исида), өлгөндөн кийинки жашоого ишеним.

4) Месопотамия (Шумер–Аккад–Вавилон–Ассирия)

• Шумер шаар-мамлекеттери: сына жазуу, зиккураттар.
• Вавилон: Хаммурапи мыйзамдары («көзгө көз»).
• Ассирия: аскердик күч, темир курал.
• Маданият: астрономия, 60тык эсеп системасы (саат, бурч).

5) Инд өрөөнү жана байыркы Индия

• Хараппа–Мохенджо-Даро: пландалган шаарлар, канализация, стандартталган салмак-өлчөм.
• Ведалык доор: варналык түзүлүш (брахман, кшатрий, вайшья, шудра).
• Маурья падышалыгы: Ашока — буддизмди колдогон.
• Маданият: санскрит, аюрведа, математикада нөл түшүнүгү.

6) Байыркы Кытай

• Шан → Чжоу → Цинь → Хань династиялары.
• Цинь Шихуанди: Кытайды бириктирди, жазуу/өлчөмдөрдү стандартташтырды, дубалдын алгачкы бөлүктөрүн курдурду.
• Хань: Жибек жолу, экзамен системасы.
• Маданият: кагаз, компас, философия (конфуцийчилик, даосизм).

7) Жалпы белгилер

• Жазуу б.з.ч. IV–III миң жылдыкта пайда болгон (Шумер, Египет).
• Мамлекеттүүлүк: шаар-мамлекет → падышалык → империя.
• Экономика: дыйканчылык + кол өнөрчүлүк + соода.
• Маданий мурас: мыйзамдардын жазылышы, архитектура, диний-философиялык системалар.