Байыркы дүйнөнүн тарыхы
1) Алгачкы жамааттык коом
- Палеолит (эски таш доору): аңчылык, жыйноочулук, көчмөн жашоо; отту өздөштүрүү; жөнөкөй таш куралдар.
- Мезолит (орта таш доору): жаа-жебе ойлоп табылды, майда фаунага аңчылык; балыкчылык кеңейди; убактылуу турак жайлар.
- Неолит (жаңы таш доору): неолиттик революция — дыйканчылык менен мал чарбачылыгына өтүү; отурукташуу; эмгек бөлүштүрүү; керамика, токуу; калктын өсүшү.
Мааниси: азык-түлүк ашыкчасы жаралып, шаарлар жана мамлекеттердин пайда болушуна шарт түзүлдү.
2) Чыгыштын байыркы цивилизациялары
- Дарыя өрөөндөрүндө түзүлгөн: Египет (Нил), Месопотамия (Тигр–Ефрат), Инд өрөөнү (Инд), Кытай (Сары дарыя).
- Негизги белгилер: сугат системалары, борбордук бийлик, жазуунун пайда болушу, архитектура жана илимдин башталышы.
3) Египет (Нил өрөөнү)
- Шарт: Нилдин жылдык ташкыны түшүмдүүлүктү камсыздаган.
- Башкаруу: фараон — кудайлаштырылган башкаруучу.
- Маданият: пирамидалар, храмдар; геометрия, медицина, календар.
- Жазуу: иероглифтер, папирус.
- Дин: көп кудайчылык (Ра, Осирис, Исида), өлгөндөн кийинки жашоого ишеним.
4) Месопотамия (Шумер–Аккад–Вавилон–Ассирия)
- Шумер шаар-мамлекеттери: сына жазуу, зиккураттар.
- Вавилон: Хаммурапи мыйзамдары («көзгө көз»).
- Ассирия: аскердик күч, темир курал.
- Маданият: астрономия, 60тык эсеп системасы (саат, бурч).
5) Инд өрөөнү жана байыркы Индия
- Хараппа–Мохенджо-Даро: пландалган шаарлар, канализация, стандартталган салмак-өлчөм.
- Ведалык доор: варналык түзүлүш (брахман, кшатрий, вайшья, шудра).
- Маурья падышалыгы: Ашока — буддизмди колдогон.
- Маданият: санскрит, аюрведа, математикада нөл түшүнүгү.
6) Байыркы Кытай
- Шан → Чжоу → Цинь → Хань династиялары.
- Цинь Шихуанди: Кытайды бириктирди, жазуу/өлчөмдөрдү стандартташтырды, дубалдын алгачкы бөлүктөрүн курдурду.
- Хань: Жибек жолу, экзамен системасы.
- Маданият: кагаз, компас, философия (конфуцийчилик, даосизм).
7) Жалпы белгилер
- Жазуу б.з.ч. IV–III миң жылдыкта пайда болгон (Шумер, Египет).
- Мамлекеттүүлүк: шаар-мамлекет → падышалык → империя.
- Экономика: дыйканчылык + кол өнөрчүлүк + соода.
- Маданий мурас: мыйзамдардын жазылышы, архитектура, диний-философиялык системалар.