Киришүү
Киришүү: тарыхый жыл санак жана календарлар
1) Негизги түшүнүктөр
- Тарыхый жыл санак (хронология) — окуяларды убакыт тартибине салыштырып, датасын тактоочу ыкма.
- Эра (жыл эсептөө доору) — белгилүү «баштапкы чекиттен» (эпохадан) тартып эсептелген убакыт аралыгы.
- б.з.ч. — биздин заманга чейин (BCE).
- б.з. — биздин заман (CE).
- Маанилүү эреже: календарларда нөлүнчү жыл жок — 1 б.з.ч. артынан дароо 1 ж. (б.з.) келет.
2) Тарыхта жылдарды саноо
- Бир эле эранын ичинде аралык: чоң жылдан кичине жылды алып салуу.
Мисалы: 750−200=550 жыл.
- Эраларды кесип өткөндө (б.з.ч. ↔ б.з.):
Формула: X + Y - 1, мында X — б.з.ч. жыл, Y — б.з. жыл.
Мисалы: 27 б.з.ч. ↔ 14 ж.: 27 + 14 - 1 = 40 жыл.
- Кылым (Century):
- 1–100-жж. — I кылым, 101–200-жж. — II кылым.
- 1901–2000 — XX кылым, 2001–2100 — XXI кылым.
- Кылымдар «бирден» башталат, «нөл» кылым жок.
- Б.з.ч. даталардын тартиби: сан азайган сайын убакыт алдыга жылат (жакыныраак).
Мисалы: б.з.ч. 300 — б.з.ч. 500дөн кийинки окуя.
Ыкчам шпаргалка
- Эра ичиндеги аралык: Δt=∣y2−y1∣
- Эраларды кесип өткөн аралык:
3) Григориан календары
- Киргизилген жылы: 1582-ж. (Папа Григорий XIII).
- Табияты: Күн календары — орточо жыл ≈ 365.2422 күн.
- Секирмелик жыл эрежеси:
- 4кө бөлүнгөн ар бир жыл — секирмелик.
- 100гө бөлүнгөн кылым жылдары — секирмелик эмес.
- 400гө бөлүнгөндөр — секирмелик.
Мисалдар: 1900 — секирмелик эмес, 2000 — секирмелик.
- Тарыхый эскертүү: ар өлкө Григориан календарын ар башка мезгилде кабыл алган.
- Россия — 1918-ж.
- Британия — 1752-ж.
4) Мусулман жыл санагы — Хижра
- Башталышы: Пайгамбардын (с.а.в.) Хижрасы — Меккеден Мединага көчүүсү, б.з. 622-ж.
- Табияты: Ай календары — 354 же 355 күн.
- Өзгөчөлүгү: Григориан календарына салыштырмалуу жыл сайын ~10–11 күнгө кыска.
- Практикалык мааниси: Рамазан жана Курман айт сыяктуу даталар Григориан календары боюнча жыл сайын башка күндөргө туш келет.
5) ОРТ үчүн пайдалуу эскертмелер
- Эра аралыгын эсептөөдө -1ди унутпаңыз: нөлүнчү жыл жок.
- Кылымдарды тез аныктаңыз: 2001 → XXI кылым.
- Б.з.ч. даталарды салыштырганда: кичине сан — кийинки окуя.
- Календар системасын (Юлиан же Григориан) тактоо маанилүү.