Киришүү: тарыхый жыл санак жана календарлар

1) Негизги түшүнүктөр

• Тарыхый жыл санак (хронология) — окуяларды убакыт тартибине салыштырып, датасын тактоочу ыкма.
• Эра (жыл эсептөө доору) — белгилүү «баштапкы чекиттен» (эпохадан) тартып эсептелген убакыт аралыгы.
  • б.з.ч. — биздин заманга чейин (BCE).
  • б.з. — биздин заман (CE).
• Маанилүү эреже: календарларда нөлүнчү жыл жок — $1\ \text{б.з.ч.}$ артынан дароо $1\ \text{ж. (б.з.)}$ келет.

2) Тарыхта жылдарды саноо

• Бир эле эранын ичинде аралык: чоң жылдан кичине жылды алып салуу.
  Мисалы: $750 - 200 = 550$ жыл.
• Эраларды кесип өткөндө (б.з.ч. ↔ б.з.):
  Формула: X + Y - 1, мында X — б.з.ч. жыл, Y — б.з. жыл.
  Мисалы: 27 б.з.ч. ↔ 14 ж.: 27 + 14 - 1 = 40 жыл.
• Кылым (Century):
  • 1–100-жж. — I кылым, 101–200-жж. — II кылым.
  • 1901–2000 — XX кылым, 2001–2100 — XXI кылым.
  • Кылымдар «бирден» башталат, «нөл» кылым жок.
• Б.з.ч. даталардын тартиби: сан азайган сайын убакыт алдыга жылат (жакыныраак).
  Мисалы: б.з.ч. 300 — б.з.ч. 500дөн кийинки окуя.

Ыкчам шпаргалка

• Эра ичиндеги аралык: $\Delta t = |y_2 - y_1|$
• Эраларды кесип өткөн аралык: $\Delta t = X + Y - 1$

3) Григориан календары

• Киргизилген жылы: 1582-ж. (Папа Григорий XIII).
• Табияты: Күн календары — орточо жыл ≈ 365.2422 күн.
• Секирмелик жыл эрежеси:
  1. 4кө бөлүнгөн ар бир жыл — секирмелик.
  2. 100гө бөлүнгөн кылым жылдары — секирмелик эмес.
  3. 400гө бөлүнгөндөр — секирмелик.
     Мисалдар: 1900 — секирмелик эмес, 2000 — секирмелик.
• Тарыхый эскертүү: ар өлкө Григориан календарын ар башка мезгилде кабыл алган.
  • Россия — 1918-ж.
  • Британия — 1752-ж.

4) Мусулман жыл санагы — Хижра

• Башталышы: Пайгамбардын (с.а.в.) Хижрасы — Меккеден Мединага көчүүсү, б.з. 622-ж.
• Табияты: Ай календары — 354 же 355 күн.
• Өзгөчөлүгү: Григориан календарына салыштырмалуу жыл сайын ~10–11 күнгө кыска.
• Практикалык мааниси: Рамазан жана Курман айт сыяктуу даталар Григориан календары боюнча жыл сайын башка күндөргө туш келет.

5) ОРТ үчүн пайдалуу эскертмелер

• Эра аралыгын эсептөөдө -1ди унутпаңыз: нөлүнчү жыл жок.
• Кылымдарды тез аныктаңыз: 2001 → XXI кылым.
• Б.з.ч. даталарды салыштырганда: кичине сан — кийинки окуя.
• Календар системасын (Юлиан же Григориан) тактоо маанилүү.