Антикалык цивилизациялар: Байыркы Греция жана Байыркы Рим
Антикалык цивилизациялар: Байыркы Греция жана Байыркы Рим
1) Негизги түшүнүктөр жана хронология
Антикалык дүйнө — б.з.ч. VIII к. чамасында Грециядагы полистердин жаралышынан тартып, б.з. V к. чамасында Батыш Рим империясынын кулашы менен аяктаган тарыхый-маданий доор.
Региондук борборлор: Байыркы Греция (Эгей дүйнөсү, Жер Ортолук деңиз) жана Байыркы Рим (Италия жарым аралы → Жер Ортолук деңиз аймагы).
2) Антикалык полис (айрыкча Греция)
Полис — шаардын өзү + тегеректеги айыл-аймак; саясий-экономикалык жана маданий шайкеш бирдик.
Полистин өзгөчөлүктөрү:
Жарандык корпус (эркин жарандары), бакыттуу автономия (өз мыйзамы, бийлик органдары), агора (ачык аянт), акрополь (бекемделген бийик тоо), жататта аймагында өз алачыгы, храмдары.
Экономика: дыйканчылык, деңиз соодасы, кол өнөрчүлүк.
Политикалык формалар: демократия (Афины), олигархия, аралаш формалар.
Ири полистер: Афины, Спарта, Коринф, Милет, Эфес.
Афины vs Спарта (кыскача салыштыруу)
Афины: деңиз соодасы, демократия, маданий гүлдөш (философия, театр, искусство).
Спарта: аскердик тартип, олигархиялык түзүлүш элементтери, тарбиянын катуулугу (агоге), жер үстүндөгү гегемонияга умтулуу.
3) Демократия (айрыкча Афины)
Жигердүү жарандык катышуу: эл жыйыны (Экклезия) — мыйзам кабыл алуу, согуш/тынчтык маселелери, магистраттарды шайлоо.
Кеңеш (Буле) — күн тартибин даярдайт; сот (Гелиэя) — калыстар соту.
Остракизм — кооптуу деп эсептелген ишмерди 10 жылга сүргүнгө жиберүү механизми.
Чектөөлөр: демократия эркин эркек жарандарга таандык; аялдар, кулдар, метектер (чет элдик тургундар) саясий укукка ээ эмес.
Демократиянын мааниси: жарандык жоопкерчилик, саясий институттардын тең салмактуулугу, дискуссия маданияты.
4) Империя: Грек-рим тажрыйбасы
Грек дүйнөсүндө: полистердин өз ара атаандаштыгы → Александр Македонский (б.з.ч. IV к.) кыска убакта чоң аймактарды бириктирип, Грек–Чыгыш синтезине (Хеленизм) алып келди. Натыйжа: диаспоралык грек маданияты, илим, искусство, соода-экономикалык интеграция.
Римде: шаар-мамлекеттен республикалык экспансия аркылуу Жер Ортолук деңизди курчаган империяга айлануу.
Инструменттер: жолдор, легиондор, юридикалык бирдик, жергиликтүү элдерге жарандык берүү (баскычтуу).
5) Жарандык согуштар (политсистема кризистери)
Греция
Пелопоннес согушу (Афины vs Спарта) — грек дүйнөсүнүн ич ара тиреши (б.з.ч. V к. аягы). Натыйжа: полистик системанын чарчашы, сырттан кийлигишүүлөргө ачыктык.
Рим
Республикалык институттар кеңейген аймакты башкарууга жетишпей, ички кризистер: