Антикалык цивилизациялар: Байыркы Греция жана Байыркы Рим

1) Негизги түшүнүктөр жана хронология

Антикалык дүйнө — б.з.ч. VIII к. чамасында Грециядагы полистердин жаралышынан тартып, б.з. V к. чамасында Батыш Рим империясынын кулашы менен аяктаган тарыхый-маданий доор.
Региондук борборлор: Байыркы Греция (Эгей дүйнөсү, Жер Ортолук деңиз) жана Байыркы Рим (Италия жарым аралы → Жер Ортолук деңиз аймагы).

Полис — шаардын өзү + тегеректеги айыл-аймак; саясий-экономикалык жана маданий шайкеш бирдик.
Полистин өзгөчөлүктөрү:
- Жарандык корпус (эркин жарандары), бакыттуу автономия (өз мыйзамы, бийлик органдары), агора (ачык аянт), акрополь (бекемделген бийик тоо), жататта аймагында өз алачыгы, храмдары.
- Экономика: дыйканчылык, деңиз соодасы, кол өнөрчүлүк.
- Политикалык формалар: демократия (Афины), олигархия, аралаш формалар.
Ири полистер: Афины, Спарта, Коринф, Милет, Эфес.

Афины: деңиз соодасы, демократия, маданий гүлдөш (философия, театр, искусство).
Спарта: аскердик тартип, олигархиялык түзүлүш элементтери, тарбиянын катуулугу (агоге), жер үстүндөгү гегемонияга умтулуу.

Жигердүү жарандык катышуу: эл жыйыны (Экклезия) — мыйзам кабыл алуу, согуш/тынчтык маселелери, магистраттарды шайлоо.
Кеңеш (Буле) — күн тартибин даярдайт; сот (Гелиэя) — калыстар соту.
Остракизм — кооптуу деп эсептелген ишмерди 10 жылга сүргүнгө жиберүү механизми.
Чектөөлөр: демократия эркин эркек жарандарга таандык; аялдар, кулдар, метектер (чет элдик тургундар) саясий укукка ээ эмес.
Демократиянын мааниси: жарандык жоопкерчилик, саясий институттардын тең салмактуулугу, дискуссия маданияты.

Грек дүйнөсүндө: полистердин өз ара атаандаштыгы → Александр Македонский (б.з.ч. IV к.) кыска убакта чоң аймактарды бириктирип, Грек–Чыгыш синтезине (Хеленизм) алып келди. Натыйжа: диаспоралык грек маданияты, илим, искусство, соода-экономикалык интеграция.
Римде: шаар-мамлекеттен республикалык экспансия аркылуу Жер Ортолук деңизди курчаган империяга айлануу.
- Инструменттер: жолдор, легиондор, юридикалык бирдик, жергиликтүү элдерге жарандык берүү (баскычтуу).

Пелопоннес согушу (Афины vs Спарта) — грек дүйнөсүнүн ич ара тиреши (б.з.ч. V к. аягы). Натыйжа: полистик системанын чарчашы, сырттан кийлигишүүлөргө ачыктык.

Республикалык институттар кеңейген аймакты башкарууга жетишпей, ички кризистер:
- Гракхтардын агрардык реформалары → элиталардын каршылыгы.
- Марий–Сулла, Цезарь–Помпей, Антоний–Октавий тирештери.
- Натыйжа: Октавий Август бийлигинде Принципат → Империялык башкаруунун туруктуулугу (Pax Romana).

Философия: Сократ (этика, диалог), Платон (идеялар дүйнөсү), Аристотель (логика, метафизика, саясат).
Театр: трагедия (Эсхил, Софокл, Еврипид), комедия (Аристофан).
Илим (айрыкча Хеленизмде): Евклид (геометрия), Архимед (механика), Гиппарх (астрономия).
Көркөм өнөр: мрамордук айкел, ордерлер (дорий, ионий, коринф).

Укук: рим укугу — институтташкан жарандык укук, мүлк, келишим, процессуалдык нормалар; кийин Европанын укуктук салтына негиз болду.
Инженердик-архитектура: жол, акведук, амфитеатр, күмбөз/арка; бетон колдонуу.
Адабият: Цицерон (саясий ораторика), Вергилий, Гораций, Овидий.
Диний өзгөрүү: империянын акырында христиан дини мамлекеттик религияга айланууда (Костянтин, Феодосий).

Политикалык форма: Греция — полистик көп түрдүүлүк, Рим — борборлошкон экспансия.
Жарандык катышуу: Афины демократиясы vs Рим республикасы (магистраттар, сенат, эл жыймдары).
Мурас: грек интеллектуалдык негиздер (логика, философия, эстетика) + рим укуктук-институционалдык фундамент (мамлекеттик башкаруу, укук).

Терминдерди так ажыратыңыз: полис, демократия, республика, принципат, империя.
Себеп–натыйжа чынжырлары: грек полистеринин атаандаштыгы → Пелопоннес согушу → алсыздануу → Македония/Александр. Римде: кеңейүү → институттук кризис → жарандык согуштар → империя.
Маданий мурастын тармагын эстеңиз: грек философиясы/илими, рим укугу/инженериясы.