5. Зат атооч
Кыргыз тилиндеги сүйлөө бөлүктөрүнүн эң негизгиси — зат атооч. Ал нерселердин, буюмдардын, окуялардын, жаратылыш кубулуштарынын жана башка түшүнүктөрдүн атын билдирет. Зат атооч сүйлөмдө көбүнчө ким? эмне? кимдер? эмнелер? деген суроолорго жооп берет.
Зат атоочтун түрлөрү
-
Жалпы жана энчи зат атоочтор:
- Жалпы зат атооч — бир түрдүү нерселерге жалпы ат болуп берилет. Мисалы: шаар, китеп, дарыя, тоо, мугалим.
- Энчи зат атооч — бирдей нерселердин ичинен бирөөсүн бөлүп көрсөтүүчү жеке ат. Алар ар дайым баш тамга менен жазылат. Мисалы: Бишкек, Манас, Иссык-Көл, Ала-Тоо, Чыңгыз.
-
Жандуу жана жансыз зат атоочтор:
- Жандуу зат атооч — ким? кимдер? деген суроолорго жооп берет. Мисалы: адам, студент, бала, кой, чымчык.
- Жансыз зат атооч — эмне? эмнелер? деген суроолорго жооп берет. Мисалы: үй, калем, телефон, суу, стол.
Зат атоочтун морфологиялык белгилери
Зат атоочтор сүйлөмдө башка сөздөр менен байланышуу үчүн грамматикалык жактан өзгөрөт.
-
Көптүк сан мүчөсү
- Заттын саны көп экенин билдирет жана сөзгө -лар/-лер, -дар/-дер, -тар/-тер мүчөлөрү улануу менен жасалат. Мисалы: китеп-тер, айыл-дар, тоо-лор, көл-дөр.
- Бул мүчөлөр үндөштүк мыйзамына (сингармонизм) ылайык уланат.
-
Таандык мүчө
- Заттын кимге же эмнеге таандык экенин көрсөтөт.
- I жак: -м/-ым, -ым/-им, -ум/-үм. (менин үйүм, менин калемим).
- II жак: -ң/-ың, -иң, -уң/-үң. (сенин үйүң, сенин калемиң).
- III жак: -ы/-и, -сы/-си. (анын үйү, анын калеми).
-
Жөндөмө мүчөлөрү
- Сүйлөмдө зат атоочтун башка сөздөр менен болгон байланышын көрсөтөт. Кыргыз тилинде алты жөндөмө бар:
- Атооч жөндөмө: ким? эмне? (мүчөсү жок)
- Илик жөндөмө: кимдин? эмненин? (-нын/-нин)
- Барыш жөндөмө: кимге? эмнеге? (-га/-ге)
- Табыш жөндөмө: кимди? эмнени? (-ды/-ди)
- Жатыш жөндөмө: кимде? эмнеде? (-да/-де)
- Чыгыш жөндөмө: кимден? эмнеден? (-дан/-ден)
Зат атоочтун сүйлөмдөгү милдети
Зат атооч сүйлөмдүн ар кандай мүчөсү боло алат:
- Ээ: Айбек келди.
- Баяндооч: Ал мугалим.
- Толуктооч: Мен китепке кызыгам.
- Аныктооч: Мектептин бакчасы.
- Бышыктооч: Мен айылда жашайм.
