---

🦠 Прокариоттор жана Бактериялар

1. Киришүү

• Прокариоттор — ядросу жана мембрана менен капталган органеллалары жок, жөнөкөй түзүлүштөгү бир клеткалуу организмдер.
• Негизги өкүлдөрү — бактериялар жана көк-жашыл балырлар (цианобактериялар).

---

2. Бактериянын түзүлүшү

🧬 Негизги бөлүктөрү:

1. Клетка дубалы

   • Негизинен пептидогликан (муреин) түзөт.
   • Формасын сактайт жана механикалык коргоону камсыздайт.

2. Плазмалык мембрана

   • Зат алмашууну жөнгө салат.
   • Энергия өндүрүү процесстери (тыныгуу, фотосинтез) мембранада жүрөт.

3. Цитоплазма

   • Гомогендүү масса, анда рибосомалар жана башка структуралар жайгашат.

4. Нуклеоид

   • Бактериянын ДНКсы жайгашкан аймак.
   • Ядро кабыгы жок.

5. Плазмида

   • Кошумча ДНК молекулалары, антибиотикке туруктуулук сыяктуу касиеттерди берет.

6. Рибосомалар

   • Белок синтезин жүргүзөт (70S тибиндеги).

7. Жабышуучу түзүлүштөр

   • Желим (капсула) — коргонуу жана бетке жабышуу.
   • Пили (фимбриялар) — жабышуу жана ген алмашуу.
   • Жылчык (жгутик) — кыймыл үчүн.

---

3. Бактериялардын жашоо ишмердүүлүгүнүн өзгөчөлүктөрү

🔋 Энергия алуу жолдору:

• Автотрофтор — өзүнө керектүү органикалык заттарды өздөрү синтездейт.

  • Фотосинтездөөчү (цианобактериялар)
  • Хемосинтездөөчү (нитрификациялоочу бактериялар)

• Гетеротрофтор — даяр органикалык заттар менен азыктанат.

  • Сапрофиттер (өлгөн организм калдыктарын ажыратат)
  • Паразиттер (тирүү организмде жашайт жана зыян келтирет)

---

💥 Көбөйүү:

• Жөнөкөй экиге бөлүнүү (бактериялардын негизги көбөйүү жолу)
• Айрымдарында жыныстык процесс элементтери бар (плазмида алмашуу — конъюгация).

---

🛡 Катаал шарттарга чыдамдуулук:

• Кээ бир бактериялар спора пайда кылат (жылуулукка, кургактыкка жана химиялык заттарга туруктуу).

---

4. Бактериялардын мааниси

➕ Пайдасы:

• Органикалык заттарды ажыратуу, топуракты түшүмдүү кылуу.
• Тамак-аш, дары-дармек, биотехнологияда колдонулат (йогурт, антибиотик).
• Азотту фиксациялоо (боб өсүмдүктөрүнүн түп бактериялары).

➖ Зыяны:

• Оору козгоочулар: кургак учук, дизентерия, холера, сибирь жарасы.
• Тамак-ашты жана сууну булгайт.

---