Прокариоттор. Бактериялардын түзүлүшүндөгү жана жашоо ишмердүүлүгүндөгү өзгөчөлүктөр.
🦠 Прокариоттор жана Бактериялар
1. Киришүү
- Прокариоттор — ядросу жана мембрана менен капталган органеллалары жок, жөнөкөй түзүлүштөгү бир клеткалуу организмдер.
- Негизги өкүлдөрү — бактериялар жана көк-жашыл балырлар (цианобактериялар).
2. Бактериянын түзүлүшү
🧬 Негизги бөлүктөрү:
-
Клетка дубалы
- Негизинен пептидогликан (муреин) түзөт.
- Формасын сактайт жана механикалык коргоону камсыздайт.
-
Плазмалык мембрана
- Зат алмашууну жөнгө салат.
- Энергия өндүрүү процесстери (тыныгуу, фотосинтез) мембранада жүрөт.
-
Цитоплазма
- Гомогендүү масса, анда рибосомалар жана башка структуралар жайгашат.
-
Нуклеоид
- Бактериянын ДНКсы жайгашкан аймак.
- Ядро кабыгы жок.
-
Плазмида
- Кошумча ДНК молекулалары, антибиотикке туруктуулук сыяктуу касиеттерди берет.
-
Рибосомалар
- Белок синтезин жүргүзөт (70S тибиндеги).
-
Жабышуучу түзүлүштөр
- Желим (капсула) — коргонуу жана бетке жабышуу.
- Пили (фимбриялар) — жабышуу жана ген алмашуу.
- Жылчык (жгутик) — кыймыл үчүн.
3. Бактериялардын жашоо ишмердүүлүгүнүн өзгөчөлүктөрү
🔋 Энергия алуу жолдору:
💥 Көбөйүү:
- Жөнөкөй экиге бөлүнүү (бактериялардын негизги көбөйүү жолу)
- Айрымдарында жыныстык процесс элементтери бар (плазмида алмашуу — конъюгация).
🛡 Катаал шарттарга чыдамдуулук:
- Кээ бир бактериялар спора пайда кылат (жылуулукка, кургактыкка жана химиялык заттарга туруктуу).
4. Бактериялардын мааниси
➕ Пайдасы:
- Органикалык заттарды ажыратуу, топуракты түшүмдүү кылуу.
- Тамак-аш, дары-дармек, биотехнологияда колдонулат (йогурт, антибиотик).
- Азотту фиксациялоо (боб өсүмдүктөрүнүн түп бактериялары).
➖ Зыяны:
- Оору козгоочулар: кургак учук, дизентерия, холера, сибирь жарасы.
- Тамак-ашты жана сууну булгайт.