---

🌾 Ылгап тандоо (селекция) жана биотехнология

1. Селекция деген эмне?

Селекция (лат. selectio — тандоо) — өсүмдүктөрдүн жаңы сортторун, жаныбарлардын жаңы породаларын жана микроорганизмдердин жаңы штаммдарын чыгаруу илими жана практикасы. Селекциянын негизги максаты — пайдалуу белгилери күчтүү жана өнүмдүүлүгү жогору организмдерди алуу.

---

2. Селекциянын негизги багыттары

1. Өсүмдүктөр селекциясы

   • Жогорку түшүм берүү
   • Ооруларга жана кургакчылыкка туруктуулук
   • Даам, түс, бышуу мезгилин жакшыртуу

2. Айбанат селекциясы

   • Сүт, эт, жумуртка өндүрүмдүүлүгүн арттыруу
   • Ыкчам өсүү, тез көбөйүү
   • Ооруларга туруктуулук

3. Микроорганизмдер селекциясы

   • Антибиотик өндүрүшү (пенициллин, стрептомицин)
   • Ашказан-аш өндүрүшүндө (ачыткы, сүт-кислота бактериялары)
   • Биоотун өндүрүшүндө

---

3. Селекциянын негизги ыкмалары

| Ыкма | Сыпаттамасы | Мисалы | | ---------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------- | | Ылгап тандоо | Пайдалуу белгилери бар организмдерди тандап, көбөйтүү | Жогорку түшүмдүү буудай сортун тандоо | | Аргындаштыруу (гибриддештирүү) | Ар башка тукумдарды, сортторду, породаларды аргындаштыруу | Жаңы гибрид жүгөрү сорттору | | Инбридинг | Бир туугандарды аргындаштыруу — белгилерди бекемдөө үчүн | Таза породалуу жаныбар | | Аутбридинг | Ар башка тукумдардан аргындаштыруу — генетикалык ар түрдүүлүктү жогорулатуу | Гетерозис эффектин алуу | | Мутгенез | Мутацияларды атайылап жаратуу (химиялык же радиациялык) | Оорууга туруктуу өсүмдүк алуу | | Полиплоидия | Хромосома санын көбөйтүү | Ири мөмөлүү кулпунай | | Генетикалык инженерия | Генди көчүрүп же өзгөртүп жаңы касиет берүү | Инсулин өндүрүшү үчүн бактериялар |

---

4. Гетерозис эффекти

• Ар башка сортторду же породаларды аргындаштырганда F₁ мууну ата-энесинен ашып түшкөн касиеттерге ээ болот (өнүмдүүлүк, туруктуулук жогорулайт).

---

5. Биотехнология

Биотехнология — тирүү организмдерди, клеткаларды, ферменттерди колдонуп, адамга керектүү продуктыларды өндүрүү.

5.1. Негизги тармактары:

• Генетикалык инженерия — генди көчүрүү, өзгөртүү, кошуу.
• Микробиологиялык өндүрүш — антибиотиктер, витаминдер, амино кычкылдар алуу.
• Клетка инженериясы — клетка гибриддерин алуу.
• Клондоо — генетикалык бирдей организмдерди алуу.
• Биореакторлор — клетка жана микроорганизм өсүшү үчүн атайын аппараттар.

---

6. Мааниси

• Селекция жана биотехнология азык-түлүк коопсуздугун камсыздайт.
• Ооруларга туруктуу жана климатка ыңгайлашкан жаңы түрлөрдү чыгарат.
• Дары-дармек жана өнөр жайда колдонулган заттарды өндүрөт.
• Экономикалык өсүшкө салым кошот.

---