🌱 Биогеоценоз, тамактануу чынжыры, өзүн-өзү жөнгө салуу, экологиялык пирамида, агроценоз, алмашуу
1. Биогеоценоз деген эмне?
Биогеоценоз — белгилүү бир аймакта (мисалы, токой, көл, талаа) жашаган бардык тирүү организмдер жана алар менен байланышкан жандуу эмес айлана-чөйрө (топурак, суу, аба, климат).
Бул — бирдиктүү биоэкологиялык система.
Негизги компоненттери:
- Продюценттер (өсүмдүктөр) — органикалык заттарды синтездейт (фотосинтез).
- Консументтер (жаныбарлар) — даяр органикалык заттарды колдонушат.
- Редуценттер (бактериялар, козу карындар) — органикалык калдыктарды минералдык заттарга ажыратып, топуракка кайтарат.
2. Тамактануу чынжыры
Бул — энергия жана заттар бир организмден экинчисине өтүүчү катар.
Эки негизги түрү:
- Жайыттык чынжыр — жашыл өсүмдүктөн башталат.
Мисалы: чөп → коён → түлкү → карышкыр.
- Детриттик чынжыр — өлгөн организмдерден жана калдыктардан башталат.
Мисалы: жалбырак калдыктары → чиритүүчү курттар → чымындар → чымчык.
3. Өзүн-өзү жөнгө салуу
Биогеоценоздо организмдердин саны жана түр курамы өзүнөн-өзү туруктуу абалда сакталат:
- Жырткычтардын көбөйүшү — жемди азайтат → жырткычтар азаят.
- Өсүмдүктөр көп болсо — чөп жегичтер көбөйөт, бирок андан кийин өсүмдүктөр азайганда малдын саны кайра азаят.
4. Экологиялык пирамиданын эрежеси
Пирамида — тамактануу деңгээлдери боюнча биомассанын, энергиянын же индивиддердин санынын көрсөткүчү.
Үч түрү бар:
- Сан пирамидасы — организмдердин саны.
- Биомасса пирамидасы — жалпы массасы (кг, т).
- Энергия пирамидасы — энергия көлөмү (кДж).
📌 Эреже: Жогорку деңгээлге өткөн сайын энергия азаят (орточо 90% жоголот).
5. Агроценоз
Агроценоз — адам түзгөн, айыл чарбасына арналган экосистема (эгин талаасы, багбанчылык аймагы).
- Туруксуз (адам кам көрбөсө, бузулат).
- Түр курамы табигыйдан аз.
- Өндүрүмдүүлүгү жогору, бирок ресурска муктаж.
6. Биогеоценоздун алмашуусу (сукцессия)
Сукцессия — биогеоценоздун убакыт өткөн сайын өзгөрүп, жаңы система менен алмашуусу.
Түрлөрү:
- Биринчи (первичная) — мурда тирүү организм болбогон жерде (мисалы, жаңы вулкан лавасында).
- Экинчи (вторичная) — мурда тирүү болгон жерде (мисалы, кесилген токойдун кайра өсүшү).
