---

🧬 Клетка жана анын түзүлүшү, курамы, функциялары

1. Клетканын жалпы мааниси

• Клетка — бардык тирүү организмдердин түзүлүштүк жана функционалдык бирдиги.

• Клеткалык теория боюнча:

  1. Бардык тирүү организмдер клеткадан турат.
  2. Клетка — организмдин түзүлүшү жана жашоо ишмердүүлүгүнүн негизги бирдиги.
  3. Жаңы клеткалар мурунку клеткалардан пайда болот (бөлүнүү аркылуу).
  4. Клеткада тукум куучулук маалымат сакталат жана кийинки муунга берилет.

---

2. Клеткалардын түрлөрү

| Түрү | Өзгөчөлүгү | Мисал | | ---------------- | -------------------------------------------------- | ------------------------------------------------- | | Прокариоттук | Ядросу жана мембрана органеллалары жок | Бактериялар, археялар | | Эукариоттук | Ядросу бар, органеллалары мембрана менен капталган | Өсүмдүктөр, жаныбарлар, козу карындар, протисттер |

---

3. Эукариоттук клетканын түзүлүшү жана функциялары

📌 Клетка мембранасы

• Курамы: липиддер (фосфолипиддик эки катмар), белоктор.

• Функциялары:

  • Зат алмашууну жөнгө салуу (селективдүү өткөрүмдүүлүк).
  • Клетканы тышкы чөйрөдөн бөлүү.
  • Рецепторлор аркылуу маалымат кабыл алуу.

📌 Цитоплазма

• Курамы: гиалоплазма (суюктук) жана органеллалар.
• Зат алмашуу процесстери жүрөт.

📌 Ядро

• Генетикалык маалымат (ДНК) сакталат.
• Курамы: ядро кабыгы, ядро ширеси, хроматин, ядрошо.
• Функциясы: белок синтезин жана клетка бөлүнүүсүн башкаруу.

📌 Митохондриялар

• “Энергетикалык станция”.
• АТФ синтези тыныгуу процессинде.
• Өзүнүн ДНКсы жана рибосомалары бар (жарым-өз алдынча органелла).

📌 Рибосомалар

• Белок синтезин жүргүзөт.
• Эукариоттордо — 80S, прокариоттордо — 70S.

📌 Эндоплазмалык тор

• Тегиз ЭПТ — белок синтези.
• Бүктөлмө ЭПТ — липид жана углевод синтези.

📌 Гольджи аппараты

• Заттарды сорттойт, таңгактайт жана бөлүштүрөт.

📌 Лизосомалар

• Клетка ичиндеги эски органеллаларды жана органикалык калдыктарды ажыратат.

📌 Вакуоль

• Өсүмдүктөрдө — суу, туздар, запастык заттар сакталат.
• Жаныбарларда — кичине жана убактылуу.

📌 Хлоропласт

• Фотосинтез жүргүзөт.
• Хлорофилл пигменти бар.
• Өзүнүн ДНКсы жана рибосомалары бар.

---

4. Өсүмдүк жана жаныбар клеткасынын айырмачылыктары

| Өзгөчөлүк | Өсүмдүк клеткасы | Жаныбар клеткасы | | ------------- | ------------------ | ---------------- | | Клетка дубалы | Целлюлозадан турат | Жок | | Хлоропласт | Бар | Жок | | Вакуоль | Чоң, борбордук | Кичине | | Запастык зат | Крахмал | Гликоген | | Форма | Туруктуу | Өзгөрмө |

---

5. Клеткадагы зат алмашуу процесстери

🌱 Фотосинтез

$6CO_2 + 6H_2O \xrightarrow{\text{жарык, хлорофилл}} C_6H_{12}O_6 + 6O_2$

• 2 стадиясы: жарык реакциясы жана караңгы реакциясы (Кальвин цикли).

🔋 Тыныгуу

$C_6H_{12}O_6 + 6O_2 \rightarrow 6CO_2 + 6H_2O + \text{36-38 АТФ}$

• Гликолиз (цитоплазмада), Кребс цикли (митохондрия матрикси), электрон ташуу чынжыры (митохондрия ички мембранасы).

🧬 Белок синтези

• Транскрипция (ядрода) — ДНКдан РНК синтези.
• Трансляция (рибосомада) — РНКдан аминокислоталык чынжыр түзүлөт.

---

6. Биополимерлер жана нуклеин кислоталары

ДНК

• Кош спираль түзүлүшү.
• Нуклеотиддер: аденин (A), тимин (T), гуанин (G), цитозин (C).
• Комплементардуулук: A ↔ T, G ↔ C.

РНК

• Бир жипче.
• Нуклеотиддер: аденин (A), урацил (U), гуанин (G), цитозин (C).
• Комплементардуулук: A ↔ U, G ↔ C.

АТФ

• Аденин + рибоза + 3 фосфат калдыгы.
• Энергия сактоочу молекула.

---

7. Нуклеотиддик комплементардуулук мисалы

• ДНК жип: A T G C C A
• Комплементардуу ДНК: T A C G G T
• РНК: U A C G G U

---