Антропогенез жана анын негизги кыймылдаткыч күчтөрү
1. Антропогенез деген эмне?
Антропогенез — бул адамдын жогорку приматтардан (маймыл сымал ата-бабалардан) келип чыгуу жана өнүгүү процесси.
Бул процесс биологиялык эволюция мыйзамдарына жана социалдык факторлорго таянат.
2. Адамдын келип чыгышы жөнүндө илим
Адамдын келип чыгышын изилдеген илим тармактары:
- Палеоантропология — байыркы адам калдыктарын изилдейт.
- Палеонтология — байыркы жаныбарлардын калдыктарын изилдейт.
- Этнология жана этнография — элдердин келип чыгышы, маданияты.
- Генетика — ДНК аркылуу туугандыкты жана эволюциялык байланыштарды изилдейт.
3. Адам эволюциясынын негизги этаптары
а) Маймыл сымал ата-бабалар (приматтар)
- 20–15 млн жыл мурун.
- Токойдо жашаган, төрт буттап жана даракка чыгууга ыңгайлашкан.
б) Тике баскан маймылдар
- Австралопитектер (4–2 млн жыл мурун).
- Эки буттап басуу өнүккөн, кол эмгек куралын жасай баштаган.
в) Homo habilis (Эмгекчил адам)
- 2,5–1,5 млн жыл мурун.
- Жөнөкөй таш куралдарды колдонгон.
г) Homo erectus (Тике баскан адам)
- 1,8 млн — 300 миң жыл мурун.
- Отту колдонгон, аңчылык кылган.
д) Homo neanderthalensis (Неандертал адам)
- 300 миң — 40 миң жыл мурун.
- Мээ көлөмү азыркы адамга жакын, коомдук жашоо башталган.
е) Homo sapiens (Акылдуу адам)
- 200 миң жыл мурун пайда болгон.
- Өнүккөн тил, искусство, айыл чарба, коомдук түзүлүш.
4. Антропогенездин негизги биологиялык кыймылдаткыч күчтөрү
1. Тукам куучулук жана өзгөрүүчүлүк
- Генетикалык маалымат ата-энеден тукумга берилет.
- Мутациялар жаңы белгилерди пайда кылат.
2. Табигый тандалуу
- Жашоо шартка эң жакшы ыңгайлашкан адамдар гана көбөйүп, гендерин берет.
3. Жашоо үчүн күрөш
- Азык-түлүк, жашоо аймагы, жырткычтардан коргонуу — бул факторлор жашоого тандашты жаратат.
4. Обочолонуу (изоляция)
- Ар кайсы аймакка тараган топтор өзүнчө өнүгөт (расалардын жана этностордун пайда болушу).
5. Социалдык факторлор (адамга гана таандык)
1. Эмгек ишмердүүлүгү
- Колдун бошоп, эмгек куралдарын жасоо жана колдонуу.
- Кол менен иштөө мээнин өнүгүшүнө түрткү берет.
2. Тил жана ой жүгүртүү
- Маалыматты бөлүшүү, муундан муунга тажрыйба өткөрүү.
- Коомдук уюшуу күчөйт.
3. Коомдук жашоо
- Адамдар биргелешип аңчылык кылган, турак жай курган, тамак даярдаган.
- Коомдук мамилелердин татаалдашуусу.
4. Маданият жана билим
- Өнөр, ишеним, билим берүү — эволюциялык прогресске түрткү берген.
6. Жыйынтык
Антропогенез — бул биологиялык жана социалдык факторлордун өз ара аракетинде жүзөгө ашкан татаал процесс.
Анын негизги кыймылдаткыч күчтөрү:
- Биологиялык: тукум куучулук, өзгөрүүчүлүк, табигый тандалуу, жашоо үчүн күрөш, обочолонуу.
- Социалдык: эмгек, тил, коомдук уюшуу, маданият.
