---

🌬 Дем алуу системасы

1. Дем алуу системасынын мааниси

Дем алуу системасы — организм менен айлана-чөйрөнүн ортосундагы газ алмашууну камсыз кылуучу система. Анын негизги милдети — кычкылтекти организмге жеткирүү жана көмүр кычкыл газын чыгарып салуу.

---

2. Дем алуу жолдору

Дем алуу органдары:

1. Мурун көңдөйү

   • Аба тазаланат, нымдалат, жылыйт.
   • Муундагы былжыр чел жана мурун түкчөлөрү чаң, микробдорду кармайт.

2. Жуткуч жана кекиртек

   • Жуткуч — аба жана тамак үчүн жалпы жол.
   • Кекиртек — үндү пайда кылат (үндүк жипчелер бар).

3. Кекиртектен өпкөгө кеткен негизги дем алуу түтүгү — кекиртек түтүгү (трахея)

   • Шемирчек шакектеринен турат, абанын өтүшүн камсыз кылат.

4. Бронхтор

   • Трахея эки негизги бронхко бөлүнөт, алар майда бронхиолдорго тарайт.

---

3. Өпкө

• Эки чоң орган: оң өпкө (3 бөлүк), сол өпкө (2 бөлүк).
• Өпкөнүн ичинде миллиондогон альвеолалар бар.
• Альвеоланын дубалы өтө жука жана капиллярлар менен капталган → газ алмашуу жүрөт.

---

4. Газ алмашуу түрлөрү

1. Тышкы газ алмашуу — өпкө альвеолалары менен кан капиллярларынын ортосунда:

   • Кычкылтек альвеоладан канга өтөт.
   • Көмүр кычкыл газы канадан альвеолага чыгат.

2. Ички газ алмашуу — кан капиллярлары менен ткандар ортосунда:

   • Кан кычкылтекти ткандарга берет.
   • Ткандар көмүр кычкыл газын канга өткөрөт.

---

5. Дем алуу кыймылдары

• Дем алуу — көкүрөк жана диафрагма булчуңдары жыйрылат, өпкө чоңоёт, аба кирет.
• Дем чыгаруу — булчуңдар бошойт, өпкө кичирейет, аба чыгат.

---

6. Дем алуу органдарынын оорулары жана алдын алуу

Көп кездешкен оорулар:

• Суук тийүү (мурун бүтүү, жөтөл).
• Бронхит.
• Өпкө сезгенүүсү (пневмония).
• Кургак учук.
• Бронхиалдык астма.

Алдын алуу чаралары:

• Таза абада көбүрөөк болуу.
• Чаң, түтүн көп болгон жерлерден алыс болуу.
• Денени чыңдоо, иммунитетти жогорулатуу.
• Жеке гигиенаны сактоо (колду жууп туруу).
• Спорт менен машыгуу.
• Тамеки тартпоого жана түтүндөн алыс болууга аракет кылуу.
• Ооруларды убагында дарылоо.

---