Макул ✅
👁👂 Сезүү органдары жана анализаторлор
1. Сезүүнү кабылдап-тараткычтар (анализаторлор)
Анализаторлор — бул сезүү органдары жана алар менен байланышкан нервдик түзүлүштөр, алар сырткы жана ички чөйрөдөн келген маалыматты кабыл алып, мээге жеткирет.
Анализатор үч бөлүктөн турат:
- Рецептор — дүүлүктүрүүнү кабыл алат (көздүн тор кабыгындагы таякчалар жана кумурскалар, кулактын ички бөлүгүндөгү угуу клеткалары ж.б.).
- Өткөрүүчү бөлүк — нерв аркылуу импульсту борборго жеткирет.
- Борбордук бөлүк — мээнин тиешелүү зонасында маалыматты талдайт.
2. Көздүн түзүлүшү жана функциясы
Көз — көрүү анализаторунун перифериялык бөлүгү.
Тышкы түзүлүштөрү:
- Көз кабактары — коргоо милдети.
- Кирпиктер — чаңдан коргойт.
- Көз жаш бези — көздү нымдап, микробдорду жок кылат.
Ички түзүлүшү:
- Склера — ак катмар, коргоочу милдет аткарат.
- Мүйүз кабыкча — тунук катмар, жарыкты өткөрөт жана сындырат.
- Тамыр катмар — кан менен камсыз кылат.
- Күйүкчө (радужка) — көздүн түсүн берет, каректердин өлчөмүн жөнгө салат.
- Карек — жарык кирүүчү тешик.
- Линза (көз айнеги) — жарыкты сындырып тор кабыкка багыттайт.
- Тор кабык (сетчатка) — фоторецепторлор (таякчалар — жарыкты, кумурскалар — түстү кабыл алат).
- Качанча нерви — импульстарды мээге жеткирет.
Көрүү процесси:
Жарык → Мүйүз кабыкча → Линза → Тор кабык → Импульс → Көрүү нерви → Мээнин көрүү борбору.
3. Кулактын түзүлүшү жана функциясы
Кулак — угуу жана тең салмакты сактоо анализаторунун перифериялык бөлүгү.
Түзүлүшү үч бөлүккө бөлүнөт:
-
Сырткы кулак
- Кулак капталы (ушак) — үндү чогултат.
- Тыңдоо каналы.
- Даң (барабан) кабыкча — үндү термелүүгө айландырат.
-
Орто кулак
- Үч сөөкчө: балка, үзөңгү, дөңгөлөкчө — үндү күчөтүп өткөрөт.
- Евстахий түтүгү — басымды теңдейт.
-
Ички кулак
- Улитка (улитка каналы) — үндү электр импульска айлантат (угуу рецепторлору).
- Жарым тегерек каналдар — тең салмакты сактоо.
Угуу процесси:
Үн → Кулак капталы → Даң кабыкча → Орто кулак сөөктөрү → Улитка → Импульс → Угуу нерви → Мээнин угуу борбору.
4. Сезүү органдарынын гигиенасы
- Көздү туура жарыкта иштетүү.
- Көздү чаңдан жана жаракаттан сактоо.
- Угуу органдарын катуу үндөн коргоо.
- Ушакты таза сактоо, бирок ичине терең тазалоо болбойт.
- Ооруларды убагында дарылоо.