🚰 Бөлүп чыгаруу системасы
1. Маңызы
Бөлүп чыгаруу системасы организмдеги зат алмашуунун акыркы продуктуларын жана ашыкча сууну чыгарып салат. Бул системанын негизги милдети — ички чөйрөнүн туруктуулугун сактоо (гомеостаз).
2. Негизги органдар
- Бөйрөк — негизги бөлүп чыгаруу органы.
- Заара чыгаруучу түтүктөр (мочеточники) — бөйрөктөн табарсыкка заара жеткирет.
- Табарсык — заараны убактылуу сактайт.
- Заара чыгаруучу канал (уретра) — заараны сыртка чыгарат.
3. Бөйрөктүн түзүлүшү
-
Сырткы катмар — кабыкча заты (корковое вещество):
- Нефрондордун боомот денечелери (шарик) жайгашкан.
-
Ички катмар — милдеттүү зат (мозговое вещество):
- Заара чогулуучу түтүкчөлөр бар.
-
Ар бир бөйрөктө болжол менен 1–1,5 миллион нефрон бар.
4. Нефрон — бөйрөктүн негизги түзүм бирдиги
Нефрон бөлүктөрү:
- Боомот денечеси (капсула Боумена) — кан плазмасы чыпкаланып, алгачкы заара пайда болот.
- Нефрон түтүкчөлөрү — заттар кайра сорулуп (реабсорбция), заара курамы өзгөрөт.
- Чогултуучу түтүкчөлөр — акыркы заараны жыйнап бөйрөк челегине өткөрөт.
5. Алгачкы жана кийинки заара
- Алгачкы заара — кан плазмасынын белоксуз бөлүгү; көлөмү чоң (суткасына ~150–180 л), курамында суу, туздар, глюкоза бар.
- Кийинки заара — көлөмү аз (суткасына 1,5–2 л), курамында ашыкча туздар, суунун бөлүгү, заара кычкылы, креатинин болот.
6. Бөйрөктүн иштөө этаптары
- Фильтрация (чыпкалоо) — боомот денечесинде кан плазмасы чыпкаланып, алгачкы заара пайда болот.
- Реабсорбция (кайра сорулуу) — нефрон түтүкчөлөрүндө керектүү заттар (глюкоза, суу, кээ бир туздар) кайра канга өтөт.
- Секреция — айрым заттар (дары калдыктары, ашыкча иондор) каннан түтүкчөлөргө бөлүнөт.
7. Бөлүп чыгаруу системасынын гигиенасы
- Дене суюктуктарын нормалдуу деңгээлде сактоо (жетиштүү суу ичүү).
- Тузду жана өтө туздуу тамакты аз колдонуу.
- Муздакка көп түшпөө (бөйрөк сезгенүүсүн алдын алуу).
- Инфекциялык ооруларды убагында дарылоо.
- Заараны узак кармабоо.
- Спорт жана активдүү кыймыл.
📌 Эскерүү: Бөйрөк — организмдин "тазалоочу фильтри". Анын иши бузулса, уулуу заттар канга топтолуп, адамдын жашоосу коркунучка туш болот.
