❤️ Кан айлануу системасы
1. Жалпы түшүнүк
Кан айлануу системасы — организмде кандын, зат алмашуу продуктуларынын, кычкылтектин жана көмүр кычкыл газынын, гормондордун, жылуулуктун ташылышын камсыз кылган система.
Негизги бөлүктөрү:
- Жүрөк — канды айдай турган булчуңдуу орган.
- Кан тамырлар — канды ташуучу “жолдор”.
- Кан — заттарды ташуучу суюк чөйрө.
2. Жүрөктүн түзүлүшү
Жүрөк — көңдөй булчуң орган, көлөмү адамдын муштумуна жакын, көкүрөк көңдөйүнүн сол тарабында жайгашкан.
Бөлүктөрү:
- Оң дүлөйчө жана оң карынча — веналык кан (кычкылтеги аз).
- Сол дүлөйчө жана сол карынча — артериялык кан (кычкылтеги көп).
- Клапандар — канды бир багытта өткөрөт жана артка кайтуусуна жол бербейт.
3. Кан тамырлардын түрлөрү
| Тамыр түрү | Функциясы | Өзгөчөлүгү |
| --------------- | ------------------------------------ | -------------------------- |
| Артериялар | Канды жүрөктөн органдарга алып барат | Калың, ийкемдүү дубал |
| Веналар | Канды органдардан жүрөккө алып келет | Ички клапандары бар |
| Капиллярлар | Зат жана газ алмашууну камсыз кылат | Өтө жука дубал, бир катмар |
4. Кан айлануу түрлөрү
-
Чоң кан айлануу
- Жүрөктүн сол карынчасы → органдар → оң дүлөйчө.
- Максаты — органдарды кычкылтек жана азык менен камсыз кылуу.
-
Кичи (өкпө) кан айлануу
- Жүрөктүн оң карынчасы → өпкө → сол дүлөйчө.
- Максаты — кандагы көмүр кычкыл газын чыгарып, кычкылтек менен байытуу.
5. Кандын кыймылы жана пульс
- Пульс — жүрөк жыйрылганда артерия дубалынын термелиши.
- Чоң кишиде нормалдуу пульс — мүнөтүнө 60–80 жолу.
- Жүрөк иши систола (жыйрылуу) жана диастола (эс алуу) фазаларынан турат.
6. Газ алмашуунун түрлөрү
- Тышкы газ алмашуу — өпкөдө капиллярлар менен альвеолалар ортосунда (кычкылтек канга өтөт, көмүр кычкыл газы чыгат).
- Ички газ алмашуу — органдар менен кан ортосунда (кан кычкылтек берет, көмүр кычкыл газын алат).
7. Кан айлануу системасынын гигиенасы
- Дене тарбия менен машыгуу жүрөк булчуңун бекемдейт.
- Туура тамактануу (калий, магний, омега-3 май кислоталары).
- Стресстен сактануу.
- Тамеки, алкоголь жана ашык туздан баш тартуу.
- Дарыгердин алдын алуу текшерүүлөрүнөн өтүү.
