---

🦴 Таяныч-кыймылдаткыч системасы (ТКС)

1. Таяныч-кыймылдаткыч системасы деген эмне?

• ТКС — адам денесине форма берет, ички органдарды коргойт жана кыймылды камсыз кылат.

• Эки бөлүктөн турат:

  1. Пассивдүү бөлүк — сөөктөр жана алардын биригүү системалары (скелет).
  2. Активдүү бөлүк — булчуңдар.

---

2. Сөөктөр жана скелеттин түзүлүшү

2.1. Сөөк түзүлүшү

• Сырткы катмар — тыгыз сөөк ткань.

• Ички катмар — кемик сөөк (майда көңдөйлүү).

• Сөөк кемиги:

  • Сары кемик — май сактайт.
  • Кызыл кемик — кан клеткаларын түзөт.

2.2. Сөөк түрлөрү

• Узун сөөк (бут, кол).
• Кыска сөөк (билек, таман).
• Жалпак сөөк (кабырга, жамбаш).
• Аралаш сөөк (омуртка).

---

3. Сөөктөрдүн биригүү жолдору

• Туруктуу биригүү — кыймылсыз (кабыргалар менен төштүн байланышы).
• Жарым кыймылдуу биригүү — жарым-жартылай кыймыл (омурткалар ортосундагы кемирчек).
• Кыймылдуу биригүү — муундар аркылуу (тізе, чыканак).

---

4. Булчуңдар жана алардын иштөөсү

4.1. Булчуң ткань түрлөрү

• Жыбырчак булчуң — скелетке бекитилген, ыктыярдуу кыймылдарды аткарат.
• Жумшак булчуң — ички органдарда, ыктыярсыз кыймылдар.
• Жүрөк булчуң — жүрөк дубалында.

4.2. Булчуң иштөө механизми

• Булчуң жыйрылганда сөөктү тартат → муун кыймылдайт.
• Энергия АТФден алынат.
• Булчуң иштеши үчүн нерв импульсу керек.

---

5. ТКСтин гигиенасы

• Дене тарбия жана спорт менен үзгүлтүксүз машыгуу.
• Дене түз абалды сактоо (поза).
• Кальций жана белокко бай тамактануу.
• Жаракаттан сактануу.
• Балдарда туура отуруу жана жүк көтөрүүнү көзөмөлдөө.

---

6. ТКСтин негизги функциялары

1. Организмге форма берүү.
2. Ички органдарды механикалык коргоо.
3. Кыймылды камсыз кылуу.
4. Кан клеткаларын түзүү (кызыл кемик).
5. Минералдык заттарды (кальций, фосфор) сактоо.

---